Hoe Yolanda Netherlands tabak uit Brazilië extra lucratief maakte

Belastingconstructies De Braziliaanse overheid eist 350 miljoen euro van tabaksgigant British American Tobacco wegens belastingontwijking. De constructies liepen via Nederland, door Brazilië uit fiscaal oogpunt op een ‘grijze lijst’ geplaatst.

De Braziliaanse overheid beschuldigt BAT-dochter Souza Cruz van illegaal omzeilen van winstbelasting.
De Braziliaanse overheid beschuldigt BAT-dochter Souza Cruz van illegaal omzeilen van winstbelasting. Foto Dado Galdieri/Bloomberg

Een vijftienjarige jongen uit Portugal verlaat in de winter van 1885 het piepkleine Santa Eulália da Palmeira om zijn geluk aan de andere kant van de oceaan te beproeven. Hij verruilt zijn geboortedorp met nog geen vijfhonderd inwoners voor de Braziliaanse miljoenenstad Rio de Janeiro, waar hij in een lokale tabaksfabriek aan de slag gaat.

Na achttien jaar heeft de inmiddels 33-jarige Albino Souza Cruz genoeg gezien. Hij opent zijn eigen tabaksfabriek, die ‘reeds in papier gewikkelde tabak’ gaat verkopen – revolutionair in die tijd. Zijn cigaros blijken al snel een groot succes.

Anno 2020 is Souza Cruz uitgegroeid tot een cruciaal bedrijfsonderdeel van multinational British American Tobacco (BAT), in omzet het grootste tabaksconcern ter wereld. Met een aandeel van bijna 80 procent heeft Souza Cruz de Braziliaanse markt stevig in handen. De twee meest verkochte sigarettenmerken, Hollywood en Free, zijn beide van dit dochterbedrijf van BAT.

Tegelijk is Souza Cruz de grootste leverancier van tabak binnen het BAT-concern, dat wereldwijd jaarlijks 677 miljard sigaretten verkoopt. Een kwart hiervan komt oorspronkelijk uit Brazilië. De fabrikant werkt in het land samen met bijna dertigduizend tabaksboeren. Souza Cruz draait een jaaromzet van omgerekend ruim 2 miljard euro, BAT zette in 2019 voor ruim 30 miljard euro om.

In eigen land ligt Souza Cruz inmiddels onder vuur: volgens de Braziliaanse overheid heeft het zich schuldig gemaakt aan grootschalige belastingontduiking. De fiscus verdenkt de BAT-dochter van illegaal omzeilen van winstbelasting in de periode 2004-2012. De juridische claim is opgelopen tot omgerekend 350 miljoen euro, vermeldt BAT in zijn jongste jaarverslag, over 2019.

Door opbrengsten naar het buitenland te sturen zonder er in eigen land belasting over te betalen, heeft Souza Cruz volgens de fiscus de Braziliaanse schatkist benadeeld. De overheid sleepte BAT voor de rechter. Na een reeks zittingen in de afgelopen jaren ligt de zaak nu bij het Hooggerechtshof in hoofdstad Brasília.

Uit onderzoek van journalistencollectief The Investigative Desk blijkt dat wegsluizen van de Braziliaanse winsten gebeurde met behulp van een zusterbedrijf in Nederland. De vennootschap Yolanda Netherlands BV, gevestigd in Amstelveen, speelde een sleutelrol in de fiscale constructies die BAT-dochter Souza Cruz hanteerde.

Lees ook van The Investigative Desk: Via deze sluiproutes ontwijken tabaksgiganten belasting – met Nederland in de hoofdrol

Fiscale routes

Tabaksbedrijven maken, net als veel andere multinationals, op grote schaal gebruik van fiscale routes via Nederland. The Investigative Desk onthulde afgelopen najaar dat de vier grootste tabaksbedrijven ter wereld, waaronder BAT, per jaar zeker 7,5 miljard euro aan rente, royalty’s en dividenden door Nederland sturen, 40 procent van de wereldwijde tabakswinst.

De OESO, organisatie van 37 rijke industrielanden, introduceerde vanaf 2015 een pakket maatregelen dat een eind moet maken aan belastingontduiking door multinationals. De Europese Unie en het Nederlandse kabinet namen deze richtlijnen over. De laatste jaren neemt het aantal fiscale claims toe; op dit moment lopen wereldwijd zeker tien procedures tegen tabaksbedrijven (ook andere dan BAT) wegens vermoede belastingontduiking.

De grootste zaak loopt in Nederland. Hier claimt de fiscus 1,2 miljard euro van BAT omdat het bedrijf tussen 2003 en 2016 rentebetalingen buiten de belastingaangifte hield. In hoeverre het in deze Nederlandse rechtszaak ook gaat om betalingen vanuit Brazilië, is op dit moment niet bekend. BAT ontkent met klem dat er iets mis was met de geldstromen uit Brazilië: volgens een woordvoerder houdt het bedrijf zich „in alle tweehonderd markten waarin het wereldwijd opereert volledig aan de geldende wet- en regelgeving”.

Hoe werkte de Braziliaanse route dan precies? De vennootschap waar het om draait, Yolanda Netherlands BV, was jarenlang gevestigd in een groene kantoortoren aan het Handelsplein in Amstelveen, evenals ruim dertig andere vennootschappen uit het BAT-concern. Het bedrijf had geen werknemers en ontplooide geen echte activiteiten, blijkt uit de jaarverslagen bij de Kamer van Koophandel. Toch boekte het jarenlang winsten. In 2009, bijvoorbeeld, noteerde Yolanda Netherlands een nettowinst van 73 miljoen euro. Het jaar erop bleef onder de streep 123 miljoen euro over.

Lees ook het essay: Dit was het jaar waarin multinationals het hebben verbruid

Geld lenen aan zuster

Al deze opbrengsten kwamen uit Brazilië. Ten eerste stroomden grote bedragen aan rente naar Nederland. De vennootschap Yolanda Netherlands leende geld uit aan zusterbedrijf Souza Cruz in Rio de Janeiro: eind 2010 stond er voor omgerekend 526 miljoen euro aan leningen in de boeken.

Souza Cruz betaalde over deze leningen 6 tot 7,5 procent rente per jaar, zo blijkt uit de jaarverslagen van Yolanda Netherlands. Zo stroomden jaarlijks miljoenen euro’s rente van Brazilië naar Nederland. Van 2007 tot 2012 ging het om 21 miljoen à 30 miljoen euro per jaar, blijkt uit de boeken.

Volgens fiscaal advocaat Ana Cláudia Utumi, gevestigd in São Paulo, is dit voor veel Braziliaanse bedrijven een bekende constructie. „Het is vrij gebruikelijk voor multinationals die in Brazilië opereren om structuren via Nederland op te zetten. Braziliaanse bedrijven betalen bijvoorbeeld rente aan Nederland, omdat ze die van hun winst kunnen aftrekken en zo hun belastingdruk in Brazilië kunnen verlagen.”

De Braziliaanse overheid meent dat BAT met deze constructie in eigen land onterecht winstbelasting ontliep. De rentelasten drukten immers zwaar op de winst van Souza Cruz.

Ten tweede stuurde BAT Braziliaanse winsten naar Nederland in de vorm van dividend, blijkt uit documenten van de Braziliaanse justitie over de lopende rechtszaak. Deze route liep via een omweg. Volgens de Braziliaanse fiscus boekte Souza Cruz een deel van zijn inkomsten op papier niet in eigen land, maar in zusterbedrijf Souza Cruz Overseas S.A. op het Portugese eiland Madeira. Dit eiland staat bekend om zijn gunstige winstbelastingtarief. Op Madeira betalen bedrijven geen 25 procent winstbelasting (zoals in Nederland) of 34 procent (zoals in Brazilië), maar slechts 5 procent.

Het Madeirese Souza Cruz Overseas was op zijn beurt weer een dochterbedrijf van Yolanda Netherlands in Amstelveen. De winsten die op Madeira werden geboekt, keerde het bedrijf als dividend uit aan het Nederlandse moederbedrijf. Tussen 2006 en 2012 ging het samen om zeker 290 miljoen euro, blijkt uit de jaarverslagen.

Ook van deze geldstroom vindt de Braziliaanse regering dat de nationale schatkist ermee werd benadeeld. Tax Justice Network, een groep voorvechters van eerlijke belastingheffing, ontvouwde de Madeira-route in 2019 in een rapport en concludeerde dat de Braziliaanse schatkist hierdoor 28 miljoen euro per jaar misliep.

Vanaf 2011 maakte BAT stapsgewijs een eind aan de fiscale constructie. Het Braziliaanse Souza Cruz werd onder de Britse tak van het BAT-concern gebracht, het Amstelveense dochterbedrijf Yolanda Netherlands werd in 2015 opgeheven.

Grijze lijst

Saillant detail aan de Braziliaanse rechtszaak is dat Nederland al in 2010 door de Braziliaanse regering op een ‘grijze lijst’ is geplaatst. „Die lijst wees jurisdicties aan die Brazilië ziet als voordelige belastingregimes”, legt de Braziliaanse belastingexpert Tatiana Falcão uit. Vanaf dat moment vindt Nederland zichzelf terug in een rijtje met erkende belastingparadijzen als Malta, Luxemburg en Zwitserland.

Hierdoor mochten Braziliaanse ondernemingen vanaf 4 juni 2010 geldstromen naar Nederland niet meer van hun winst aftrekken, tenzij in de Nederlandse onderneming sprake was van „substantiële economische activiteiten”. Volgens de Braziliaanse fiscus was dat bij Yolanda Netherlands niet het geval.

In 2011 en 2012 stroomde nog zeker 87 miljoen euro aan rente en dividend vanuit Brazilië naar Nederland, blijkt uit de jaarverslagen. Voor de Braziliaanse fiscus was dit extra reden om aan te nemen dat sprake was van belastingontduiking: het dochterbedrijf van BAT stuurde winsten naar een land dat op een lijst van belastingparadijzen stond.

Lees ook de column van Folkert Jensma over internationale belastingontduiking: De fiscale wetenschap heeft zichzelf verkocht

BAT hanteert in de rechtszaak juist de omgekeerde redenering, blijkt uit de rechtbankstukken: omdat Nederland tot 4 juni 2010 níét op de grijze lijst stond, waren alle fiscale routes voor die tijd sowieso niet strafbaar. Voor de jaren tussen 2004 en 2010 kan het bedrijf dus zeker geen belastingontduiking worden verweten. In het meest recente tussenvonnis, van afgelopen maart, ging de rechtbank ver mee in die redenering. Wel is de claim van 350 miljoen euro voorlopig overeind gebleven.

Wanneer het Hooggerechtshof tot een definitieve uitspraak komt, is nog niet bekend. „Wij kunnen geen commentaar geven op deze belastingkwestie”, mailt een woordvoerder van het Braziliaanse Openbaar Ministerie aan The Investigative Desk.

De woordvoerder van BAT gaat niet in op vragen over de Brazilië-zaak: „We kunnen geen commentaar geven op specifieke kwesties die onderwerp zijn van lopende rechtszaken.” Hij benadrukt dat BAT in 2019 wereldwijd ruim 2,1 miljard pond (2,5 miljard euro) winstbelasting betaalde, waarmee de effectieve belastingdruk van het concern op 26 procent zou liggen. „Dat is ruim boven het wettelijke percentage van 19 procent in het Verenigd Koninkrijk.”

In een reactie stelt het Nederlandse ministerie van Financiën dat de belastingdienst „niet stil zit” in de aanpak van belastingontduiking. Nederland werkt „constructief en met een positieve grondhouding” mee aan de herziening van het internationale winstbelastingsysteem.

Dat Brazilië Nederland op een lijst met twijfelachtige fiscale regimes heeft geplaatst, is volgens het ministerie niet terecht. Nederland verzocht de Braziliaanse regering al in 2010 om van die lijst geschrapt te worden, maar zonder succes. Brazilië bevestigde de kwalijke positie van Nederland in 2015.

Volgens een woordvoerder van Financiën is de discussie met de Brazilianen over de grijze lijst nog altijd gaande: „Sinds 2016 zijn Nederland en Brazilië in gesprek over de aanpassing van het bestaande belastingverdrag. Tijdens die gesprekken is ook de grijze lijst een aantal malen aan de orde gekomen.”

The Investigative Desk is een collectief van onderzoeksjournalisten. Het financiert zijn werk met donaties, subsidies, beurzen en honoraria. Geldgevers hebben geen rol of inhoudelijke zeggenschap in zijn onderzoeken en publicaties. Meer informatie op www.onderzoeksredactie.nl