Oud, oudere, oudste rotstekening in een Indonesische grot

Archeologie Indonesië is „een waar laboratorium van de menselijke evolutie”. Pas gevonden rotstekeningen zijn de oudste tot nu toe.

De wrattenzwijn-afbeelding in de Leang Tedongnge-grot in Zuidwest-Sulawesi, minimaal 45.500 jaar oud, 136 cm breed. De datering, met uranium-isotopen, is op zijn rechterachterpoot toegepast.
De wrattenzwijn-afbeelding in de Leang Tedongnge-grot in Zuidwest-Sulawesi, minimaal 45.500 jaar oud, 136 cm breed. De datering, met uranium-isotopen, is op zijn rechterachterpoot toegepast. Foto Maxime Aubert

Nu nog ouder! Amper een jaar geleden baarde het opzien dat in een grot op Sulawesi (Indonesië), een rotstekening van een soort jachtscène was gevonden die bijna 44.000 jaar oud bleek te zijn. In een naburige grot is inmiddels een nóg oudere rotstekening gevonden van minstens 45.500 jaar oud: een wrattenzwijn.

Het betrokken Australisch-Indonische onderzoeksteam met de Indonesische archeoloog Adhi Agus Oktaviana en de Australiërs Adam Brumm en Maxime Aubert, noemt het het oudste figuratieve kunstwerk ter wereld. Het onderzoek is woensdag gepubliceerd in Science Advances.

De recordvondst bevestigt het bestaan van een oeroude traditie van rotskunst in Zuidoost-Azië, die mogelijk nog veel ouder is. Op het verder naar het westen liggende eiland Sumatra leefden waarschijnlijk al al rond 70.000 jaar geleden moderne mensen en ten zuidwesten, in het noorden van Australië, mogelijk al vanaf 60.000 jaar geleden. Er is overigens ook kritiek op die vroege dateringen in Sumatra en Australië. Hoe dat ook zij, de onderzoekers schrijven dat er geen reden is aan te nemen dat hun oude vondst in Leang Tedongnge uniek zou zijn in de regio. De vele tekeningvondsten in Indonesië maken ook definitief een einde aan oudere theorieën dat het ‘samenhangende pakket van symbolische vermogens’ dat Homo sapiens bij zijn migratie uit Afrika (ca. 100.000-70.000 jaar geleden) meenam, op weg naar het verre Zuidoost-Azië kennelijk een beetje uit elkaar gevallen was. Dat de tekeningen op Sulawesi gemaakt zijn door Homo sapiens lijkt wel vast te staan, schrijven de onderzoekers in Science Advances.

Vergeet niet dat in die buurt ook twee heel bijzondere mensachtigen leefden

Wil Roebroeks archeoloog

Archeoloog Wil Roebroeks van de Universiteit Leiden verbaast het niet eens meer dat er nu wéér oudere tekeningen zijn gevonden, zegt hij aan de telefoon. „Het lijkt wel een wedstrijd! Dit gebied met al die duizenden eilanden is een waar laboratorium van de menselijke evolutie. Vergeet niet dat in die buurt, net iets langer geleden, ook twee heel bijzondere mensachtigen leefden, de kleine floresmens op Flores en de Homo luzonensis op de Filippijnen. Er is daar zoveel gebeurd!”

Ook Roebroeks lijkt het waarschijnlijk dat het moderne mensen waren die deze rotstekeningen maakten, maar hij voegt daaraan toe: „We hebben ons in dit gebied al zo vaak vergist, dat het echt wel eerst bewezen moet worden hoor.”

Karakteristieke wratten

Op de (nu) oudste tekening ter wereld, achter in de kalksteengrot van Leang Tedongnge, staat groot (136×54 cm) het Sulawesische wrattenzwijn (Sus celebensis) afgebeeld. Op dezelfde wand staan nog twee andere (ongedateerde) zwijnen afgebeeld. Het zwijn lijkt in die tijd een populair onderwerp, want het dier prijkt op veel oude tekeningen op Sulawesi, zo schrijven Aubert en zijn team. Ze hebben al 73 zwijnentekeningen in het gebied gevonden (lang niet allemaal gedateerd), die bijna allemaal S. celebensis lijken voor te stellen, met zijn karakteristieke gezichtswratten en zijn korte poten.

De nu gevonden zwijntekening past ook goed in de inmiddels bekende stijl van de oudste periode in dit gebied: geschilderd in één kleur (meestal paars of rood), met een duidelijke omtrek van het dier in zijaanzicht. Die omtrek is vervolgens vrij abstract ingevuld met patronen van lijnen en streepjes. Interessant genoeg worden in de oudste IJstijd-tekeningen van Europa ook vooral grote dieren van opzij afgebeeld. „Maar”, zo zegt Roebroeks in een toelichting op die overeenkomst, „in bijvoorbeeld de Zuid-Franse grot Chauvet worden veel dieren natuurgetrouw met allerlei anatomische details afgebeeld. Deze schilderingen op Sulawesi zijn ook weer veel ouder dan die van Chauvet en een halve wereld ervan verwijderd, tijd en ruimte genoeg voor regionale verschillen in artistieke expressie.” De afstand tussen de bekende grot van Chauvet en de grot van Leang Tedongnge is hemelsbreed ruim 12.000 km.

De ingang van de Leang Tedongnge-grot, van binnenuit gezien.

Foto AAdhi Agus Oktaviana

Lange tijd gold de ‘leeuwenman’, een beeldje van 40.000 jaar oud uit de Stadel-grot in Zuid-Duitsland, als de oudste figuratieve kunst, samen met de ongeveer 36.000 jaar oude rotstekeningen uit de Chauvet-grot. Langer dan een eeuw gold Europa vaak als de bakermat en in ieder geval als het enige gebied met zulke oude IJstijdkunst, al sinds de vondst van de schilderingen in Altamira (Spanje) aan het eind van de negentiende eeuw, waarvan de oudste zijn gedateerd op 37.000 à 41.000 jaar oud.

Die dominantie van Europa is voorbij, omdat er vooral door de inspanningen van Aubert en zijn Indonesisch-Australische team in Indonesië even oude en dus zelfs ook oudere kunst is gevonden. In 2014 maakten zij bekend dat zij de oudste handafdruk ter wereld hadden gevonden in de Leang Jarie-grot (minimaal 39.900 jaar oud) en ook een tekening van een varken in Leang Tuimuseng (35.400 jaar oud), allemaal op Sulawesi. In 2018 werden een vergelijkbare schilderingen gedateerd op Borneo: minimaal 40.000 jaar oud . En in 2019 werden door hen in de Leang Bulu’ Sipong 4-grot in Sulawesi tekeningen gevonden van minstens 43.900 jaar oud gevonden, die zelfs een samenhangende jachtscène leken uit te beelden: een groot aantal kleine ‘mannetjes’ bij een kleine buffelachtige, een anoa. De tekeningen zijn gedateerd met uranium-isotopen uit de rotswand achter de tekeningen en uit de kalklaag die er soms overheen ligt. In Zuidoost-Azië zijn overigens nog heel veel meer rotstekeningen te vinden die vaak ook erg oud lijken maar nog altijd niet goed gedateerd zijn. De álleroudste – abstracte – rotstekeningen lijken overigens gemaakt door neanderthalers, in Spanje, meer dan 64.800 jaar geleden. Bij die datering is ook gebruik gemaakt van uranium-isotopen. Op die datering is kritiek geuit, onder meer door Maxime Aubert die overigens in Indonesië precies dezelfde techniek toepast.

Lees over het ontstaan van modern symbolisch gedrag ook: De macht van het getal (2014) en Volledig modern (2004)

Correctie (14 januari 2021) Aanvankelijk werd in dit stuk de anoa (Bubalus quarlesi) die ook op oude Sulawesische tekeningen staat afgebeeld, ten onrechte een ‘boshert’ genoemd. Het dier, dat nog altijd op Sulawesi voorkomt, behoort echter tot de rund- en buffelachtigen, de Bovidae en niet tot de hertachtige, de Cervidae.