Opinie

Voor de IC selecteren op leeftijd is en blijft ongegrond

Triage Het kabinet had moeten vasthouden aan het voorstel voor een verbod op het selecteren van patiënten voor de IC op basis van leeftijd, schrijft .
Illustratie Hajo

Treurig genoeg is minister Van Ark (Medische zorg, VVD) gezwicht voor de druk van de Tweede Kamer en van artsen en ziet het kabinet af van een verbod op leeftijdselectie op de intensive care. In het licht van de huidige situatie in Londen, waar het niet langer de vraag is of maar wanneer ziekenhuizen bezwijken, en triagedraaiboeken mogelijk niet langer voor hypothetische gevallen in de kast staan, is het des te pijnlijker dat er met de intrekking van het wetsvoorstel een einde lijkt te worden gemaakt aan de discussie. Wie krijgt er in geval van schaarste op welke gronden een IC-bed?

De meest voorkomende reactie op het vorig jaar door artsen en ethici voor ‘code zwart’ vastgestelde draaiboek is om te zeggen: natuurlijk krijgen jongeren voorrang, ze hebben het leven nog voor zich. Maar het gaat helemaal niet over jongeren versus ouderen, maar om ouderen versus iets minder ouderen. In het draaiboek staat duidelijk dat eerst geselecteerd wordt op basis van „medische overwegingen”, zoals bij alle triage. Er wordt eerst gekeken wie de meeste kans heeft de IC te overleven of sneller te verlaten, waarvoor leeftijd vaak indirect bepalend is. Dit betekent dat jongeren sowieso al voorrang krijgen, ook zonder het leeftijdscriterium. Het draaiboek zegt niets over twintigers die voor moeten gaan op tachtigers, tenzij die in dezelfde gezondheid verkeren, wat daadwerkelijk hypothetisch is.

Wél sprake van leeftijdsdiscriminatie

Het controversiële aan het leeftijdscriterium is dat het een niet-medisch of puur ethisch criterium is: er wordt op leeftijd geselecteerd ook wanneer je leeftijd evenveel met je IC-kansen te maken heeft als de kleur van je fiets. Dit draaiboek stelt dat een persoon van 79, die valt in de leeftijdscategorie 60-80, meer recht heeft om gered te worden dan een even ziek of fit persoon van 81, die valt in de categorie 80+. Waarom? Het antwoord is het beruchte fair innings-principe: iedereen moet een gelijke kans krijgen op een „normale levenslengte”. Een jong persoon heeft het leven nog voor zich terwijl ouderen hun kans zouden hebben gehad. Dit principe verliest echter bij kleine leeftijdsverschillen al haar kracht: iemand van 79 heeft in geen relevante zin het leven méér voor zich dan iemand van 81. Ook dit draaiboek houdt willekeur dus niet buiten de deur. Vreemd dat niet gekozen is voor prioritiet bij minimale ‘leeftijdsafstand’ van, zeg, vijftien jaar, en daarna te loten.

Lees ook dit artikel: Mag leeftijd meetellen bij laatste IC-bed?

Annelien Bredenoord en Lennie Derde schrijven in NRC (7/1) dat er geen sprake is van leeftijdsdiscriminatie omdat het bij discriminatie gaat om selecteren op niet-relevante criteria. Leeftijd is wel degelijk relevant, zeggen zij, want het fair innings-principe is juist. Dat is een drogreden: hier wordt datgene verondersteld waar precies de discussie over moet gaan: namelijk of leeftijd niet-medisch ‘relevant’ mag zijn. Het kabinet is echt te vroeg gezwicht.

Het is begrijpelijk dat artsen een ethisch protocol willen. Maar is het niet beter te vertrouwen op de integriteit van artsen die beslissen in situaties van totale chaos en paniek dan op een onbuigzaam protocol dat noch willekeur noch discriminatie buiten de deur weet te houden? Echte steun aan artsen betekent dat we hun keuzes in dergelijke situaties niet meer als moreel juist of moreel goed beoordelen. Dat laatste is precies wat het leeftijdscriterium (onbedoeld) doet, door te stellen dat artsen onjuist – en, wie weet, mogelijk strafbaar – kunnen handelen wanneer zij iemand van twee jaar ouder redden.

Triagediscussie nog niet afgelopen

Ik begrijp artsen en ethici die niet willen toegeven aan willekeur heel goed. Dit brengt ons bij de reactie: wat dan, loten? Soms wordt gedaan alsof er een kamp is dat vóór loten zou zijn, maar zo’n kamp bestaat natuurlijk niet. Hier wordt een (hardnekkig) karikatuur opgetuigd. Iederéén is tegen loten – loten over levens is verschrikkelijk. Het punt is enkel dat als code zwart aanbreekt de willekeurigheid van loten een betere willekeurigheid is dan de willekeurigheid, om niet te zeggen ongrondwettelijkheid, van het toepassen van het fair innings-principe.

Lees ook het Commentaar: Laat de keuze voor het laatste bed niet afhangen van een lootje

Een laatste veelgehoorde reactie op het draaiboek: hierover is zorgvuldig nagedacht en dáárom moet het blijven. Het is zeker een hele prestatie dat gezamenlijk tot een draaiboek is gekomen, met breed draagvlak bij onder andere ouderenbonden en patiëntenverenigingen. Maar ethici vormen geen homogene groep. Binnen de ethiek is het fair innings-principe bepaald niet onomstreden. We moeten ons afvragen: was er voldoende maatschappelijke dialoog over dit thema? Was het voldoende om aan spilfiguren van verenigingen het draaiboek uit te leggen? Waren er onder de opstellers ook tegenstanders van het fair innings-principe? Zijn burgers voldoende betrokken?

Dit is een controversiële en daarom politieke discussie waarover mensen grondig met elkaar van mening verschillen, ook artsen en ethici onderling. Des te zorgwekkender dat het draaiboek van bovenaf opgelegd wordt. Ook voor degenen die hierin leeftijdsdiscriminatie zien. Ook voor ouderen die wél – en met goed recht – gered willen worden, ook al hebben ze, om met het draaiboek te spreken, nog weinig leven voor zich. Het is dan ook niet voor niets dat in geen enkel bestaand draaiboek expliciet een dergelijke, onliberale clausule is opgenomen. Nu het leeftijdscriterium overeind blijft, komt er ruimte voor andere draaiboek-discussies. Welk beleid heeft ertoe geleid dat het zo ver heeft kunnen komen dat we het wéér over code zwart moeten hebben? En wat verstaan we eigenlijk onder ‘medische’ overwegingen – verkleint bijvoorbeeld obesitas of het hebben van een handicap je kans op een IC-bed? De bredere corona-triagediscussie zal nog even moeten doorgaan. Spijtig, maar nodig.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.