Waternimf Undine (Paula Beer) en Johannes (Jacob Matschenz), de man die haar zal verlaten, in ‘Undine’.

‘Undine’: de kleine zeemeermin, maar dan politiek

Interview | Christian Petzold ‘Undine’ van Christian Petzold is een diep romantisch, modern sprookje waarin waternimf Undine valt voor een duiker. „Disney is een kerk waar men de doden beklaagt. Mijn film is de politieke versie.”

De zeemeermin en de sirene, de goede en slechte visvrouwen van de oceaan, hebben twee Duitse zoetwaterzusters: Undine en de Lorelei. De Duitse film Undine die zo snel het coronavirus dat toestaat in première gaat, bezorgde de Duitse actrice Paula Beer vorig jaar een Zilveren Beer op de Berlinale als waternimf Undine.

Regisseur Christian Petzold regisseerde een overrijp, diep romantisch modern sprookje waarin Undine valt voor industrieduiker Christoph (Franz Rogowski), net als ze gedumpt is door de zijige Johannes (Jacob Matschenz). Maar het sprookje eist dat ze haar ontrouwe geliefde vermoordt en daarna droef in het water terug glijdt.

Christian Petzold Foto Paul Katzenberger

Met dit urbane sprookje – anno 2020 verzorgt de waternimf rondleidingen bij de Berlijnse Dienst Stadsontwikkeling – lijkt Christian Petzold (60) zich weer een stap van de ‘Berlijnse School’ te verwijderen waarvan hij ooit als voorman gold. Die school stond in de jaren nul voor minimalistische, realistische en depressieve films die aantoonden dat het leven onder het kapitalisme leeg en hoogst onbevredigend was. Petzold werd sindsdien per film romantischer: zijn laatste, Transit, is een soort anti-Casablanca over liefde onder vluchtelingen voor oprukkend fascisme.

Als ik die indruk met Petzold deel tijdens een Zoom-gesprek met hem valt zijn blik op een buste van Lenin in mijn kast. „Ach, is dat niet Vladimir Iljitsj? Als jongeman las ik alles van hem. Met communisme en de Frankfurter Schule probeerde ik fanatiek mijn innerlijke romanticus uit te drijven. Dat is mislukt, ik huil nog steeds bij de helft van de films die ik zie.”

De Berlijnse School was sowieso een misvatting, vervolgt hij. „Alsof we een gezamenlijke identiteit of programma hadden. We waren toevallig studenten van twee docenten die ons een manier van kijken bijbrachten. En daar deden we ons eigen ding mee. Binnen de groep was ik altijd al de Duitse romanticus. Ik lees heel graag Heine en Hölderin, ben dol op landschappen van Caspar David Friedrich. Al zijn volgens mij Edward Hopper en Robert Frank in hun soberheid ook romantici. Een romanticus kijkt naar de wereld als een plek die al gedeeltelijk verdwenen is.”

Vindt u nog altijd dat films politiek relevant moeten zijn?

„Gisteren werd Jean-Luc Godard 90 jaar. Hij zegt: het gaat er niet om politieke films te maken, maar om films politiek te maken. In Duitsland misten sommige critici bij Undine een politieke dimensie, toch vind ik het een politieke film. Hoe betoveren we een wereld die door het kapitalisme is onttoverd?”

‘Undine’ begon op de set van ‘Transit’, las ik. Omdat u opnieuw met Paula Beer en Franz Rogowski wilde werken?

„Natuurlijk. Ik vond ze heel verfrissend omdat ze niet uit die Duitse toneeltraditie komen. Ze zijn dansers met een fysieke acteerstijl, dat maakte me enthousiast. Zo rond de 26ste draaidag van Transit bekroop me een diepe melancholie omdat we over twee weken alweer klaar waren. Dus vroeg ik ze of ze nog een film met me wilden maken. U weet: in Transit verdrinkt Paula en blijft Franz op het land achter. Stel je nu een vervolg voor, zei ik, waar Paula uit de zee, de onderwereld, oprijst om haar geliefde terug te vinden en Franz als duiker op zoek gaat.”

Dat was uw pitch?

„Pitch? Toen ik op de filmschool zat, brak de amerikanisering van de Duitse film net door. Kregen wij opeens scriptdoctors en les in ‘hoe pitch ik mijn film’. Afschuwelijk, dat zelfoptimaliseringscircuit.”

U heeft één minuut om dat uit te leggen.

„Die markt waar je jezelf moet verkopen met gecoachte praatjes, ik haat dat. Enfin, Franz Rogowski en Paula Beer hadden alle vertrouwen in Undine. Ik heb het zo gepland dat we eerst vijf dagen in het water filmden. Zonder tekst, alleen om elkaar heen zwemmen en glijden. Dat is het oerelement, de oerbron waar ze beiden thuishoren. Dat werkte goed, Paula en Franz zwommen daarna ook in het droge om elkaar heen. Op straat in Berlijn, in het appartement van Undine.”

‘Undine’ is een mannelijke fantasie. Het gaat altijd over jonge, mooie naakte vrouwen

Christian Petzold regisseur

De mythe van Undine wordt nu vaak langs de feministische meetlat gelegd. De jonge vrouw die pas een ziel – zeg maar: identiteit – krijgt door de liefde…

Undine is een mannelijke fantasie. Het gaat altijd over jonge, mooie naakte vrouwen, net als bij Pygmalion. En de man is gedoemd haar te bedriegen, want komt zijn kunstwerk eenmaal tot leven dan is ze toch minder perfect dan hij zich had voorgesteld. De novelle van Ingeborg Bachmann, Undine geht, toont voor het eerst de wereld door haar ogen. De vertwijfeling van: ik besta alleen via een man, wil ik een eigen identiteit dan sterf ik. Daar zag ik een film in.”

Lees ook: Dertien Disneyprinsessen langs de feministische meetlat

Er schuilt iets fatalistisch in uw Undine. Ze rebelleert tegen haar lot, of aard. Maar het lot slaat terug.

„De animatiefilm De kleine zeemeermin, Disneys versie van Undine, zegt: we kunnen niks voor je doen, maar voelen met je mee. Disney wil niets veranderen maar nodigt je als kijker uit het onrecht te betreuren. Disney is een kerk waar men de doden beklaagt en de nabestaanden troost. Mijn film is de politieke versie: we leggen ons hier niet bij neer! Undine laat zich door de liefde uit het water lokken, maar aan het eind zegt ze: schluss. Ik doe er niet meer aan mee.”

Duiker Franz voelt zich thuis in troebel water vol modder en wier, Undines element. Haar ontrouwe minnaar Johannes zien we alleen in gechloreerd zwembadwater. Is dat toeval?

„Wat denkt u? Johannes belichaamt kapitalistische liefde, als een transactie: hij blijft bij Undine zolang hem dat uitkomt. Franz bemint Undine om wat ze weet, wat ze zegt en is. Hij valt voor haar als hij haar hoort praten over architectuur. Zulke liefde is voor Undine nieuw.”

De nieuwe liefde van Undine, Christoph (Franz Rogowski).

Er is in de film iets gaande met schaalmodellen. Schaalmodellen van Berlijn, een poppetje van een duiker. Betekent dat iets?

„Ik heb een ijzeren werkritme. Om tien uur achter het bureau, schrijven tot vroeg in de middag, dan lunch, wandelen en een uurtje slapen. Die siësta leerde ik van mijn Turkse vrouw. Ik was eerst bang dat ik dan de rest van de dag niets meer zou klaarspelen, nu vind ik het fantastisch. Tijdens dat middagdutje droom ik over wat ik ’s ochtends schreef en dat levert allerlei motieven op. In mijn film Transit droomde ik bijvoorbeeld dat elke scène in een doorgangsruimte moet spelen. Bij Undine kwam ik op dat miniatuurduikertje in een aquarium dat dromerig naar buiten staart en nergens helemaal thuishoort: niet in het water, niet op land.”

Waarom is een waternimf geboeid door architectuur?

„Die maquettes van Berlijn in de film zijn vrij toegankelijk voor publiek. Daar zie je hoe de stad tijdens de Muur eruitzag en welke vreselijke plannen er zijn ontwikkeld om er een vermakelijke en profijtelijke toeristenattractie van te maken. De romanticus in mij schreeuwt natuurlijk: blijf van mijn stad af! Maar Undine is nieuwsgierig. Berlijn werd gebouwd op een moeras, bij de drooglegging ging een complete sprookjeswereld verloren. Ik stelde me Undine voor als ontwortelde, eeuwenoude waternimf die verbaasd toekijkt terwijl ze het moeras dempen, woonkazernes bouwen en villa’s voor kapitalisten die daaraan geld verdienen. Het lijkt me logisch dat zo’n vrouw zich afvraagt: wat doen jullie mensen toch?”

Undine is deel één van een trilogie over de elementen, lees ik. Klopt dat?

„Ik ben protestants tot op het bot, ik zet mezelf altijd onder druk. Undine maken beviel me zeer, dus zei ik bij wijze van zelfdwang hardop dat het een trilogie wordt. Dus nu werk ik aan een script over het vuur dat over een maand klaar is. Een groep jongeren wordt tijdens een zomervakantie omsingeld door bosbranden, maar het echte gevaar brandt in hun harten: liefde, erotiek. Er gaan wel een paar sterven in deze summer of love, vrees ik.”