Pianist Helena Basilova: „In een lockdown verliest tijd zijn vooraf bepaalde structuur. Alle routines vallen weg, niets laat zich nog plannen.”

Foto Marco Borggreve

Interview

Pianist Helena Basilova: ‘Ik wil klassieke muziek aan onze eigen tijd verbinden’

Klassieke muziek Voor haar recente Feldman-cd Triadic Memories putte Helena Basilova inspiratie uit haar veranderende tijdservaring tijdens de lockdown. „Alle routines vallen weg, niets laat zich nog plannen.”

„Een zwevend gevoel. Een soort permanente jetlag.” Aan de andere kant van de Skype-verbinding zoekt pianist Helena Basilova (1983) naar de juiste woorden. Onderwerp van gesprek: haar veranderde tijdsbeleving tijdens de eerste lockdown. „Ik had geen idee meer welke dag het was, alsof ik maar wat ronddobberde in de tijd.”

Tijd die geen minuten en uren meer vormt, maar die enkel nog lijkt te duren. Het was die wonderlijke gewaarwording („desoriënterend, maar ook een verademing”) die Basilova inspireerde tot haar nieuwste cd. Triadic Memories heet het album, naar de gelijknamige pianocompositie van de Amerikaanse notenfluisteraar Morton Feldman (1926-1987), boezemvriend van John Cage en schepper van klankwerelden waarin de tijd stil lijkt te staan.

Basilova leerde Feldmans muziek kennen tijdens haar studies in New York. Het eureka-moment kwam in de gedaante van een cd van haar docent Marilyn Nonken. Liefde op het eerste gehoor, herinnert Basilova zich. „Sindsdien is het een droom van me geweest om Triadic Memories zelf op te nemen. In absolute stilte: zonder gekuch, geschuifel of geritsel op de achtergrond. Afgelopen voorjaar was die stilte er in grote hoeveelheden. Het voelde voor mij als het uitgelezen moment om de studio in te duiken.”

Met een lengte van ruim anderhalf uur is Triadic Memories exemplarisch voor Feldmans late werk. Kernwoorden: enorme lengtes, subtiel gevarieerde herhalingen, nuances van langzaam, zacht en stilte. Wie ooit een uitvoering bijwoonde van For Philip Guston (ruim vier uur) of het Tweede strijkkwartet (circa zes), weet dat die combinatie een wonderlijke uitwerking heeft op het menselijke tijdsbesef. De klanken kruipen gestaag voort, maar de tijd lijkt stil te staan.

Muzikale tijd

In zijn boek Sonic Flux signaleert de Amerikaanse filosoof Christoph Cox een breuk met de Europese traditie, waarin muzikale tijd overwegend als een lineair narratief werd gezien. Immer voorwaarts: van opbouw naar climax, van openingsgeste naar slotakkoord. Zo niet bij Feldman, aldus Cox. Hier geen doelgerichte ontwikkeling of nadrukkelijke samenhang tussen het reeds gehoorde en wat nog komen gaat. Wat overblijft is zoiets als een ongedifferentieerd heden, een open proces waarin iedere klank telkens als nieuw klinkt.

Naar Feldmans eigen zeggen werkte hij met tijd in zijn originele staat: „how it exists before we put our paws on it.” Precies daar ontwaart Basilova een parallel met het afgelopen jaar: „In een lockdown verliest tijd zijn vooraf bepaalde structuur. Alle routines vallen weg, niets laat zich nog plannen. De tijd wordt weer vloeibaar.”

Parallel aan de release van haar Feldman-cd sloeg Basilova het afgelopen najaar de handen ineen met sound designer Salvador Breed en kunstenaar Nick Verstand. Samen werkte het drietal aan Oblique Time, een audiovisuele kruising tussen performance en installatie die eveneens de menselijke tijdservaring tot onderwerp heeft. Voor wie de première in de Uilenburgersjoel heeft gemist: eind februari is het werk nog te zien in Museum Arnhem.

Verder denken

Voor Basilova lijkt 2021 een jaar te worden van interdisciplinaire samenwerkingen buiten de concertzaal. Zo stelde ze voor De Hermitage een programma samen rondom de middeleeuwse kunstcollectie van de Romanovs, het tsaren-geslacht dat tot 1917 Rusland regeerde. Voor filmmuseum EYE werkt ze momenteel aan een elektro-akoestische filmscore bij Aelita, Queen of Mars, een futuristische Sovjetfilm uit 1924. In maart worden film en muziek samen vertoond - corona volente.

Lees ook: De taal van Beckett en de muziek van Feldman komen samen

„Ja, er is zeker een link met mijn achtergrond”, beaamt Basilova die opgroeide in Moskou alvorens ze als zevenjarige naar Nederland kwam. Maar beide projecten komen ook voort uit een behoefte om verder te denken dan de geijkte concertformule, waar ze steeds vaker vraagtekens bij plaatst.

Begrijp haar goed: „Het ligt niet aan de muziek, die ik ten diepste liefheb. Wél aan de versteende etiquette eromheen. Het gemiddelde klassieke concert is een etalage van oude meesterwerken, gepresenteerd in een format dat feitelijk nog uit de negentiende eeuw stamt. Ik snap dat niet. Het is toch veel spannender om die geweldige muziek aan onze eigen tijd te verbinden? Juist die verbinding met het hier en nu kan ik makkelijker leggen als ik samenwerk met andere kunsten.”

Triadic Memories, Helena Basilova, Minimal Music Festival, 15-18 april, Muziekgebouw Amsterdam. Het album ‘Triadic Memories’ is uit bij Donemus Records. De installatie ‘Oblique Time’ is 25-28 februari te zien in Museum Arnhem. De filmscore voor ‘Aelita, Queen of Mars’ is 21 maart te horen in EYE Amsterdam.