CDA wijst in de Toeslagenaffaire met beschuldigende vinger naar Rutte

spanning in de coalitie   Rutte III wacht een moeilijke week. Het kabinet kan vallen. En het CDA gedraagt zich steeds assertiever jegens de VVD.

Minister Wopke Hoekstra begroet premier Mark Rutte op Prinsjesdag, na afloop van de presentatie van de Miljoenennota 2021.
Minister Wopke Hoekstra begroet premier Mark Rutte op Prinsjesdag, na afloop van de presentatie van de Miljoenennota 2021. Foto Phil Nijhuis/ANP

Op dinsdagavond staan premier en VVD-lijsttrekker Mark Rutte en minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) in een persconferentie naast elkaar om te vertellen wat iedereen al weet. De lockdown wordt met drie weken verlengd. Pas daarna wordt het echt spannend: om 20.30 uur ’s avonds is er een ingelaste vergadering van de ministers van Rutte III over de Toeslagenaffaire.

In de coalitie is de eenheid over de consequenties van dat rapport ver te zoeken. Het zou zelfs tot de val van het kabinet-Rutte III, van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie kunnen leiden. Vrijdag komt het kabinet met een inhoudelijke reactie op een rapport dat een Kamercommissie onder leiding van CDA-Kamerlid Chris van Dam in december schreef. In Ongekend onrecht worden harde noten gekraakt over het kabinet, dat „de grondbeginselen van de rechtstaat heeft geschonden”. Duizenden gezinnen zijn door de Belastingdienst jarenlang onterecht als fraudeur gezien. De rijksoverheid heeft volgens de commissie gefaald.

In dit dossier is het lang niet vanzelfsprekend dat VVD en CDA elkaar helpen. De VVD vindt dat de kwestie geen reden is om het kabinet te laten vallen. Bij het CDA ligt het anders, daar wordt met een beschuldigende vinger naar premier Rutte (VVD) gewezen. Voor de christen-democraten is de Toeslagenaffaire ook een manier om de VVD-lijsttrekker aan te vallen. Dat doet niet minister van Financiën en CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra – nadat premier Rutte zei in de coronacrisis geen campagne te willen voeren kon Hoekstra niet anders dan daarin meegaan. Hij houdt zich op de vlakte, ook omdat hij indirect verantwoordelijkheid draagt voor het dossier.

Lees ook: Klaver wil dat Rutte aftreedt, maar nog wel met hem regeren

Maar de nummer twee van het CDA, Pieter Omtzigt, heeft de affaire de afgelopen maanden juist stevig op de politieke agenda gezet. Hij is vasthoudend en, zeggen ze met enige zorg in de coalitie, onberekenbaar. Omtzigt kan wél zeggen dat de Toeslagenaffaire onder het tienjarig premierschap van Rutte heeft kunnen gebeuren en dat zijn manier van leidinggeven de reden is dat het zo mis kon gaan.

Rutte-doctrine

De Toeslagenaffaire laat een patroon zien dat al langer zichtbaar is: het CDA is een stuk assertiever in de coalitie, en richt de pijlen nadrukkelijk op de VVD, de grootste coalitiepartij én de grootste electorale concurrent. CDA’ers gebruiken de laatste weken een woord dat genoemd werd in het rapport van de commissie-Van Dam: de Rutte-doctrine. Die „ondermijnt de parlementaire controle”, twitterde Omtzigt onlangs. De Rutte-doctrine „maakt effectieve controle door de Tweede Kamer onmogelijk”, schreef Kamerlid Martijn van Helvert in een opiniestuk in NRC. Wat ze daar ongeveer mee bedoelen: de premier communiceert zo, dat hij geen papierspoor achterlaat. Maar een duidelijke definitie is er niet, en wordt ook niet gegeven in het rapport. Wat de Rutte-doctrine daardoor in ieder geval óók is: een instrument voor het CDA om de VVD-premier de komende maanden tot de Tweede Kamerverkiezingen aan te vallen.

Het CDA weet wat de VVD wil: na de verkiezingen weer regeren met het CDA. Een echt alternatief is er niet, gelet op de peilingen. Voor de VVD is samenwerking met het CDA de enige kans om niet alleen met linksere partijen samen te werken. Samenwerken met de PVV ziet de VVD na de mislukte gedoogconstructie in 2010 niet zitten. GroenLinks en de PvdA hebben al gezegd niet zonder elkaar in een volgend kabinet te willen. De VVD heeft dus geen belang bij een gedecimeerd CDA. Dat geldt andersom niet, in het CDA hopen ze met lijsttrekker Wopke Hoekstra kiezers weg te kapen bij de VVD. De Peilingwijzer van I&O Research, Kantar en Ipsos peilt de VVD op 41 tot 45 zetels, en het CDA op 16 tot 20. Nu heeft het CDA 19 zetels, en de VVD 32.

Bij de VVD zien ze dat de ideeën van de nieuwe CDA-lijsttrekker soms wel erg in de buurt komen van de liberalen. Dit weekend werd dat weer duidelijk bij de vaststelling van het CDA-verkiezingsprogramma. Hoekstra was niet actief betrokken geweest bij de totstandkoming daarvan, het werd geschreven in de maanden waarin Hugo de Jonge nog lijsttrekker was. Maar De Jonge trok zich in december terug.

De middenklasse

Hoekstra probeerde onder meer zijn stempel te drukken met een strengere toon over artikel 23, dat de vrijheid van onderwijs waarborgt. Dat artikel telt zwaar bij de christen-democraten. Daar wilde hij schrappen dat het CDA „de ruimte voor bijzondere scholen wil beschermen om zelf invulling te geven aan het onderwijs op basis van godsdienst of levensovertuiging” en toevoegen dat het grondwetsartikel „geen vrijbrief mag zijn voor intolerantie of inperking van elkaars rechten op scholen”. Hij wilde dat het programma nadrukkelijker over de middenklasse sprak, een thema dat omarmd is door de VVD. En hij keerde zich tegen het aanvankelijke CDA-standpunt dat het kopen van seks strafbaar wordt, in plaats daarvan wil Hoekstra prostituees „beschermen”. In een vergadering tussen programmacommissie en leden werd gezegd dat Hoekstra strafbaarstelling „wereldvreemd” vindt.

Dat is een veel liberalere toon dan het CDA de afgelopen jaren had. Door kabinetsleden wordt Hoekstra niet voor niets soms VVD’er genoemd.

VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie bekijken elkaar dezer dagen met argusogen. De coalitie is kwetsbaar. Ruim twee maanden voor de verkiezingen is het afwachten of – en zo ja: wie – het eerst met de ogen knippert. In de coalitie wordt vooral D66 als onvoorspelbaar gezien, als één partij de stekker eruit trekt, wordt gedacht, dan is het D66. Maar het zou óók zomaar het CDA kunnen zijn. Die partij laat binnenskamers weten dat steun aan Rutte III niet onvoorwaardelijk is.