Begrafenismedewerkers desinfecteren hun materiaal nadat ze een slachtoffer van het coronavirus hebben begraven net buiten Johannesburg in Zuid-Afrika.

Foto Siphiwe Sibeko/Reuters

Interview

Directeur UNaids: ‘Rijke landen moeten mondiaal denken’

Winnie Byanyima | Directeur UNaids ‘Vaccinnationalisme’ is leidend voor rijke landen, ziet Winnie Byanyima. Dat doet de UNaids-directeur denken aan de aidscrisis.

Rijke landen benadelen ook zichzelf als zij alleen hun eigen bevolking laten inenten, waarschuwde de directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), Tedros Adhanom Ghebreyesus, vrijdag in een persconferentie. Dat geeft bijvoorbeeld de nieuwe mutaties van het virus meer kans. „Vaccinnationalisme is zelfvernietigend.”

Ghebreyesus is niet de eerste die zich uitspreekt tegen vaccinongelijkheid, maar oproepen als de zijne krijgen vooralsnog weinig respons. In de bijna zeventig armste landen van de wereld zal 90 procent van de bevolking dit jaar ongevaccineerd blijven, becijferde onderzoeksbureau Airfinity begin december voor hulporganisaties Oxfam en UNaids. Rijke landen hebben 53 procent van de doses van de acht meest belovende vaccins gereserveerd, terwijl ze maar 14 procent van de wereldbevolking herbergen. Canada kan met zijn gereserveerde doses zijn bevolking vijf keer vaccineren, aldus Airfinity.

Winnie Byanyima, directeur van de VN-organisatie UNaids voor de bestrijding van hiv, ziet met zorg hoe de geschiedenis zich herhaalt. Net als bij de hiv/aids-epidemie zorgen rijke landen vanaf het begin van de covid-pandemie vooral voor zichzelf. Beschermingsmiddelen, medische mondkapjes, „rijke landen kochten op wat ze konden krijgen”, zegt de Oegandese vanuit Genève. „Gericht op het beschermen van de eigen bevolking, in plaats van op het vinden van een mondiale oplossing.”

Byanyima waarschuwt dat de wereld moet leren van de oneerlijke aanpak van hiv rond de eeuwwisseling. „Destijds duurde het zes jaar voor een hiv-behandeling betaalbaar werd voor ontwikkelingslanden. In de tussentijd stierven miljoenen mensen, terwijl de farmaceutische industrie enorme winsten maakte.”

Dat raakt haar ook persoonlijk, vertelt ze. Een van die miljoenen mensen was een goede vriendin. Maandelijks moest zij bijna 1.000 dollar voor hiv-medicijnen bij elkaar schrapen. Dat lukte niet altijd, terwijl die medicijnen wel volgens een strak schema ingenomen moeten worden. Vlak voordat de prijs voor een hiv-behandeling kelderde, van zo’n 10.000 naar enkele honderden dollars per jaar, stierf haar vriendin.

In mei, toen de eerste golf van de coronapandemie over de wereld raasde, stelde UNaids samen met Oxfam een open brief op waarin wordt gepleit voor patentloze coronavaccins, -behandelingen en -tests, zodat de hele wereld er toegang toe heeft. Ze noemden hun initiatief ‘People’s Vaccine’. Onder de 140 ondertekenaars zijn (voormalige) regeringsleiders en Nobelprijswinnaars, zoals Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa, oud-voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso en oud-premier Jan-Peter Balkenende. Geen enkele huidig leider van een westers land tekende.

Inmiddels zijn vaccins tegen Covid-19 beschikbaar. Heeft de wereld geleerd van de hiv-crisis?

„Nee. Helaas niet. Rijke landen hebben zo veel vaccins opgekocht dat de overige landen achter in de rij moeten aansluiten en voorlopig niet eens al hun zorgpersoneel en oude en kwetsbare mensen kunnen inenten.”

Lees ook: Rijke landen staan toch vooraan bij verdeling vaccins

Heeft jullie oproep niets uitgehaald?

„Een klein beetje. Oxford University en AstraZeneca hebben beloofd 64 procent van hun vaccins voor armere landen te reserveren. Maar één bedrijf kan niet de hele wereld voorzien van vaccins. Twee of drie bedrijven evenmin. Zij moeten kennis delen.”

Sinds maart vorig jaar sloten bijna honderd rijke landen zich aan bij het Covax-initiatief. Zij beloven voor het einde van 2021 twee miljard vaccins te financieren voor bijna honderd arme landen, die daarmee tot 20 procent van hun bevolking zouden moeten kunnen inenten. Maar, zei Ghebreyesus vrijdag, „rijke landen hebben het grootste deel van het aanbod opgekocht”. „Ik dring er bij fabrikanten en landen op aan te stoppen met het afsluiten van bilaterale overeenkomsten ten koste van Covax”, zei de WHO-directeur. Dezelfde dag maakte de EU bekend nog eens 300 miljoen Pfizer/BioNTech-vaccins te hebben gereserveerd.

Wat voegt People’s Vaccine toe aan het Covax-initiatief?

„Het is bemoedigend dat zo veel landen samenwerken, maar de prijsafspraken die Covax met farmaceutische bedrijven maakt, zijn niet transparant. Daarnaast tackelt Covax de vaccinmonopolies niet, het dwingt bedrijven niet hun vaccintechnologie beschikbaar te stellen. Twee miljard vaccins is bovendien niet genoeg. Covax koopt eigenlijk de restjes op van wat rijke landen al hebben weggepakt. We zijn dus niet tegen Covax, maar het is beperkt. Zij kopen wat er is, maar als het er niet is, kan je het niet kopen.”

Het is toch begrijpelijk dat farmaceutische bedrijven niet al hun kostbare kennis willen delen?

„Ik snap dat ze geen geld willen verliezen. Maar ze hoeven geen winst te maken als mensen sterven. Levens komen voor winst. We wéten dat deze bedrijven veel geld verdienen: In 2019 boekte de toptien farmaceutische bedrijven een gezamenlijke winst van 89 miljard dollar [73 miljard euro]. Ze zullen niet failliet gaan.”

Sommige bedrijven, zoals de Amerikaanse farmaceut Johnson & Johnson, zegden al toe geen winst te willen maken op hun coronavaccin tijdens de pandemie. Maar Winnie Byanyima wil ook dat bedrijven hun kennis delen. Zuid-Afrika en India stelden tijdens een vergadering van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in oktober voor om intellectuele eigendomsrechten tijdelijk op te heffen als het gaat om Covid-19, maar dat werd tegengehouden door onder meer de EU. Minister Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, D66) schreef in een Kamerbrief het voorstel „niet nodig en niet wenselijk” te achten. Het zou de „bereidheid te investeren in nieuwe vaccins, geneesmiddelen en medische producten sterk kunnen afremmen”.

De hiv-bestrijding profiteert ondertussen wel van lossere patentbescherming. In de Verklaring van Doha (2001) werd afgesproken dat landen die bescherming bij hoge nood konden opheffen voor onder meer hiv-medicijnen. In 2010 werd bovendien de Medicines Patent Pool opgericht die licenties probeert te krijgen van farmaceutische bedrijven.

Byanyima: „Wat we niet moeten vergeten is dat de coronavaccins zijn ontwikkeld met miljarden aan belastinggeld. En belastingbetalers willen vaak niet dat bedrijven winst maken met een mondiale crisis.”

Welke andere lessen van de hiv-crisis kunnen we leren?

„We zien bij de hiv-bestrijding dat de hele wereld samen moet werken. Daarom werd UNaids opgericht [in 1996]. Een land kan een pandemie nooit alleen voor zichzelf oplossen.”

En kan de hiv-bestrijding ook leren van de coronabestrijding?

„Jazeker. Kijk naar de snelheid van het corona-onderzoek. Voor hiv is er na veertig jaar nog steeds geen vaccin of genezing. Rijke landen zien hiv als een probleem voor armere landen, omdat ze het zelf onder controle hebben. Maar als we ons uiterste best blijven doen, kunnen we dat hiv-vaccin dus vinden.

„Daarnaast: paraatheid. Rijke landen werden verrast. Ze hadden zich te weinig gewapend tegen epidemieën. Terwijl veel landen in Afrika, die veel meer ervaring hebben in het bestrijden van epidemieën, sneller maatregelen namen om hun bevolking te beschermen.”

Bent u optimistisch over 2021?

„We zullen hier uitkomen, maar mijn zorg is hoeveel levens onnodig verloren zullen gaan.”