Van DEET tot novitsjok: het kan door de huid

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: gebruikers van nicotinepleisters wisten het al: de huid is doorlaatbaar.

Aleksej Navalny op een foto die hijzelf heeft verspreid vanuit Berlijn, met zijn gezin.
Aleksej Navalny op een foto die hijzelf heeft verspreid vanuit Berlijn, met zijn gezin. Foto AP

Eind juni 2019 bevond de chef-AW zich na afloop van een warme dag vol tegenslag in een halfopen naaldbos in het hart van de Belgische Ardennen. De rugzak was uitgepakt, de tent opgezet en hij had net zijn derde jenever ingeschonken toen hij tientallen knutjes op zijn armen en benen gewaar werd. Met een forse hoeveelheid DEET wist hij de insecten snel te verdrijven, maar prompt overviel hem een ongekende misselijkheid waaraan alleen zwaar braken een einde maakte. Raadselachtig.

Later is een verklaring bedacht. Het is bekend dat DEET makkelijk door de huid in het bloed terechtkomt en dat de absorptie wordt versneld door hoge temperaturen en gebruik van alcohol. Het leek aannemelijk dat de bloedconcentraties alcohol en DEET die avond te hoog waren geworden. Afgelopen week is het experiment herhaald. Deze keer werd na ruim drie glazen jonge jenever overdadig DEET uitgesmeerd maar ditmaal gebeurde er niets bijzonders. Armen en benen glommen nog lang na en uit het ochtendwater steeg later een vreemde geur op maar daar bleef het bij.

Dat is wat wetenschapsbeoefening zo vermoeiend maakt. Toch was er het prettige gevoel op eigen kracht te hebben bevestigd dat de menselijke huid permeabel is, iets wat de gebruikers van nicotinepleisters, patches met pijnstillers en andere transdermale preparaten natuurlijk allang weten. Dat de huid makkelijk vetoplosbare stoffen doorlaat was al vóór 1900 bekend.

Niet alle huiddelen zijn even doorlaatbaar. Het voorhoofd, de huid achter het oor en de oksels gelden als bijzonder permeabel, de handpalmen en voetzolen staan onderaan. Toch zijn handpalmen nog wel zó doorlaatbaar dat Sergej en Joelia Skripal in maart 2018 bijna bezweken toen ze een deurklink hadden vastgepakt die met het Russische zenuwgif novitsjok was ingesmeerd. Ze overleefden, maar voor Dawn Sturgess, die een paar weken later haar pols met novitsjok inwreef, kwam hulp te laat. De dunne polshuid laat het gif kennelijk goed passeren. Dat de huid van de wangen het zenuwgif VX goed doorlaat was al gebleken toen de halfbroer van Kim Jong-un er in februari 2017 in Kuala Lumpur mee werd ingesmeerd. Hij stierf eveneens.

Vermomd als Canadese toeristen

Mogelijk heeft ook het oor of de gehoorgang een bijzondere permeabiliteit, een bijna vergeten incident wijst daarop. In 1997 had de Israëlische Mossad besloten een eind te maken aan het leven van Khaled Meshal, destijds politiek leider van Hamas. Op 25 september wachtten twee Mossad-agenten, vermomd als Canadese toeristen, Meshal op voor het kantoor van Hamas in Amman. Toen hij uit zijn auto stapte werd hem onverhoeds een apparaat (een ‘device’) tegen het linker oor gedrukt waaruit onder enig lawaai een vloeistof vrijkwam. De Israëliërs probeerden daarna weg te komen met een vluchtauto, maar werden ingehaald en overgedragen aan de politie. Al Jazeera bracht in 2013 een secure reconstructie.

Meshal, die meende ongedeerd te zijn, zakte een paar uur later in elkaar. Zijn ademhaling verzwakte en hij verloor langzaam het bewustzijn. Behandelende artsen wisten er geen raad mee en veronderstelden uiteindelijk dat Meshal een overdosis van een opioïde als morfine had ontvangen. Ze kozen Narcan (naloxone) als tegengif en Meshal trok bij. Toen Israël later onder zware druk zelf een ampul tegengif leverde bleek dat eveneens naloxone te zijn. Jordanië heeft nooit onthuld welk gif de Mossad gebruikte (vermoedelijk fentanyl of een fentanylderivaat) en hoe de ‘device’ werkte. Zo bleef onduidelijk of het narcoticum in of rond het oor terechtkwam.

Over de transdermale aanslag op de Rus Aleksej Navalny zijn we inmiddels beter geïnformeerd. Navalny, die geldt als de leider van de oppositie tegen president Poetin, werd op 20 augustus plotseling onwel in het vliegtuig waarmee hij, na verblijf van een week in Novosibirsk en Tomsk, wilde terugvliegen naar Moskou. De piloot week uit naar Omsk. Er werd een vergiftiging verondersteld en Navalny kreeg onder meer atropine toegediend. Het is twee dagen later, toen hij was overgebracht naar het Charité-hospitaal in Berlijn, nog teruggevonden in zijn bloed (The Lancet). Op 2 september maakte kanselier Merkel bekend dat Navalny met novitsjok was aangevallen. Hoe bleef onduidelijk, maar dat hebben de plegers van de aanslag, agenten van de geheime dienst FSB, inmiddels zelf onthuld.

Journalisten van het collectief Bellingcat hadden de namen en telefoonnummers van de betrokken FSB-agenten achterhaald en daardoor kon de herstelde Navalny, opererend onder valse naam, ze er zelf naar vragen. Het novitsjok was aangebracht in zijn onderbroek, kreeg hij te horen, om precies te zijn: in het kruis daarvan. Vooral op de naden. Hoe ze de onderbroek hadden weten te vinden die Navalny op 20 augustus dragen zou is onbekend. Van belang is de keuze van het kruis: dat is de plek die in contact staat met het scrotum, de balzak, van de drager. Geen lichaamsdeel is permeabeler voor vreemde stoffen dan het scrotum, alle dermatologische overzichten laten dat zien. Door het scrotum als applicatieplek te kiezen kon een verhoudingsgewijs lage dosis novitsjok worden gebruikt en liepen de FSB-agenten zelf minder risico. Want dat is altijd een apart probleem: hoe beschermt de aanvaller zichzelf. Zoveel voordelen heeft de onderbroek dat je je afvraagt of de truc al niet vaker is gebruikt.