‘Operatie Aderlass’: hoe een dopingnetwerk jaren de controles saboteerde

Doping Een van de grootste dopingstrafzaken van de afgelopen jaren loopt ten einde. ‘Dopingdokter’ Mark S. kon lang ongezien sporters aan bloeddoping helpen. Het gemak waarmee dat ging, is een waarschuwing voor de sport.

De Oostenrijkse langlaufer Max Hauke kreeg in 2019 een voorwaardelijke gevangenisstraf van vijf maanden opgelegd.
De Oostenrijkse langlaufer Max Hauke kreeg in 2019 een voorwaardelijke gevangenisstraf van vijf maanden opgelegd. Foto Johann Groder/Hollandse Hoogte/Expa

Een infuus met bloed ruk je niet zomaar uit je arm. Max Hauke, een 26-jarige langlaufer uit Oostenrijk, kon niets anders doen dan blijven zitten, verschrikt opkijken en het bloed laten stromen. Agenten forceerden de deur van zijn hotelkamer. Hij zou het later beschrijven als „de moeilijkste seconde” uit zijn leven.

Het was in februari 2019, vlak voor de 15 kilometer langlaufen bij het wereldkampioenschap Noordse ski in Seefeld, Oostenrijk. Dit was de wedstrijd waarvoor Hauke al jaren bloeddoping gebruikte. Waarvoor hij ieder seizoen 10.000 euro betaalde aan een Duitse arts. Waarvoor hij een geheime identiteit („Moritz”) bedacht, inclusief tweede telefoon die hij verborgen hield voor zijn vriendin.

Op de tribune zaten zijn ouders en vriendin te wachten op het begin van de wedstrijd. Ze kregen een telefoontje: hij doet niet mee. In het hotel werd een arts geroepen om de naald uit de arm van Hauke te halen. Hij werd afgevoerd en in de cel gezet. De beelden van zijn arrestatie, gemaakt als bewijsmateriaal, lekten uit.

Een dag later zag Hauke zijn familie staan, toen hij uit het politiebureau kwam. Ze zagen geen topsporter meer, maar een „dopingmonster”, vertelde Hauke in de Zweedse krant Expressen. „Iedereen moest huilen […] Mijn moeder zei dat ik een fout had gemaakt, maar dat ik altijd haar kind zal zijn.”

In de rechtbank van München was vrijdag de laatste zittingsdag van een van de grootste dopingzaken in de afgelopen jaren. Die zaak begon met de politie-inval in Seefeld, maar richt zich op het brein achter de dopingaffaire: de Duitse arts Mark S. Hij werd diezelfde dag opgepakt. In zijn praktijk werden 45 zakken bloed en dure apparatuur, zoals een bloedcentrifuge, in beslag genomen.

Mark S. heeft bekend dat hij een internationaal dopingnetwerk leidde en tientallen sporters aan bloeddoping heeft geholpen. Het gaat vooral om wintersporters, zoals skiërs en langlaufers, maar er zijn ook wielrenners betrokken. De Duitse arts nam bloed af, sloeg het op in zakken en bracht het vervolgens – vlak voor een topwedstrijd – weer in via een infuus. Het ‘bewaarde’ bloed gaf een prestatievoordeel. Meer bloed in het lichaam betekent extra rode bloedlichaampjes, die zuurstofopname makkelijker maken en zorgen voor beter uithoudingsvermogen.

De bekentenissen van Mark S. en zijn medeverdachten laten zien hoe dopingnetwerken de topsport nog altijd kunnen infiltreren. Hoe doping op een bijna Hollywoodachtige manier bij atleten terechtkwam. Hoeveel risico de sporters namen om hun prestaties te verbeteren. En hoe makkelijk het netwerk de anti-dopingautoriteiten om de tuin leidde . Maar de zaak vertelt ook het succesverhaal van een internationaal strafrechtelijk onderzoek naar doping. Dat type onderzoek wordt in vrijwel geen land gedaan.

Herman Ram, voorzitter van de Nederlandse Dopingautoriteit, vindt de zogenoemde ‘Operatie Aderlass’ daarom van groot belang. „Als dopingnetwerken zo groot en grensoverschrijdend georganiseerd zijn, dan zijn sportbonden vaak niet bij machte ze aan te pakken. Dan zijn politie en justitie aan zet, zoals in deze kwestie de Duitsers en Oostenrijkers hebben aangetoond. Deze zaak is wat dat betreft uniek.”

Mark S. weet niet meer waarom hij begon als ‘dopingarts’, vertelde hij in de rechtbank van München. Hij was ooit wielerarts, onder meer voor de Duitse ploeg Gerolsteiner. Verschillende renners werden er rond 2008 betrapt op dopinggebruik. Ook Mark S. werd beschuldigd, maar het is nooit bewezen dat hij zich toen al bezighield met doping. In de rechtbank verklaarde de arts zelf dat hij sinds 2012 systematisch bloed heeft afgenomen bij sporters, om het later weer via een infuus in te brengen.

Lees ook: ‘Bij geweld, doping of seksueel misbruik kijken we liever weg. Maar die keerzijde hoort bij sport’

Hij wist dat atleten doping namen, had verhalen gehoord over „avontuurlijke zelfdopingspraktijken” van sporters die doping bestelden en dat injecteerden. Dat kon beter, vond Mark S. „Ik denk dat mijn liefde voor de sport de reden was”, schreef de arts in een verklaring die door zijn advocaat werd voorgelezen. Mark S. vindt dat doping onlosmakelijk met de sport verbonden is. Als het toch gebeurt, dan kan het maar beter professioneel gedaan worden, vond hij – „ik wilde ze helpen”. Zijn dopingnetwerk groeide snel: atleten tipten elkaar over hem – uiteindelijk had hij meer dan twintig klanten.

Levende bloedzakken

Mark S. werkte niet alleen. Hij had handlangers om bloed af te nemen en „te retourneren” in de arm van zijn klanten. Diana S. (geen familie), een verpleegkundige, vertelde in de rechtbank hoe dat werkte. Rond de kerstdagen in 2018 reed ze in de auto van Mark S. vanuit Erfurt naar Zuid-Tirol, waar op dat moment een belangrijke langlaufwedstrijd werd gehouden. Ze had een afspraak met drie atleten: de Oostenrijker Dominik Baldauf, de Est Karel Tammjärv en de Kazach Alexei Poltaranin. Ze ontmoette hen op een hotelkamer of parkeerterrein. Ze moest ook een keer heel langzaam door een bepaalde straat rijden. Een atleet sprong dan uit de bosjes, stapte in de auto en ging op de achterbank liggen. Daar kreeg hij het bloed, dat eerder was afgenomen, weer terug via een infuus. De echte namen kende Diana S. niet – iedereen had een schuilnaam, die ook op de zakken met bloed stond. Met Kerst had Mark S. ook voor alle drie de sporters een pak koekjes bij de bloedzakken gedaan, want daar hielden ze zo van.

Dat Mark S. de sporters op een veilige manier doping wilde laten gebruiken, lijkt ongeloofwaardig gezien zijn andere verklaringen. De Oostenrijkse mountainbikester Christina Kollmann-Forstner, voormalig Europees kampioen, kreeg bijvoorbeeld een experimenteel middel ingespoten – methemoglobine. Dat verbetert de prestaties niet eens en is voor mensen gevaarlijk. Mark S. zei daarover dat hij „een beetje blind” was geweest. Hij had een gerucht gehoord over het middel, dacht dat het misschien zou werken en had vervolgens „het pakje niet goed gelezen.”

Voor de Olympische Winterspelen van 2018 in Pyeongchang heeft Mark S. verschillende atleten zelfs gebruikt als levende ‘bloedzakken’. De apparatuur waarmee hun bloed kon worden opgeslagen was lastig in te checken op de luchthaven. Daarom werd bij verschillende langlaufers bloed ingebracht, om vervolgens in Zuid-Korea weer te worden afgetapt en daarna – vlak voor hun olympische wedstrijd – opnieuw te worden ingespoten.

Herman Ram, voorzitter van de Dopingautoriteit: „In deze zaak is op een onbegrijpelijk risicovolle manier omgegaan met de gezondheid van de sporters. Bloed werd niet goed opgeslagen, er was risico op bloedvergiftiging. Levensgevaarlijk.”

Tom Dumoulin is boos

Voor het wielrennen is de zaak-‘Aderlass’ extra pijnlijk. De sport werkt al jaren hard om ‘schoon’ te worden, maar opnieuw is het peloton geconfronteerd met valsspelers en leugenaars. Danilo Hondo, voormalig profrenner en ex-bondscoach van Zwitserland, bekende bij de Duitse televisiezender ARD en in de rechtbank, bloeddoping te hebben gebruikt. Hij beschuldigde ook de bekende Italiaanse ex-renner Alessandro Petacchi. Die ontkende, maar werd in 2019 wel door de internationale wielerunie UCI geschorst wegens dopinggebruik. Hondo werd ontslagen als coach.

Er waren er meer. De Oostenrijkse renners Stefan Danifl en George Preidler bekenden klant van Mark S. te zijn geweest en werden daarvoor gestraft. Borut Bozic, een Sloveense renner, kreeg ook een schorsing, net als twee Kroatische renners. Pirmin Lang, een Zwitserse ex-renner, bekende betrokkenheid in een intense verklaring op Twitter en stopte direct als talentenbegeleider. „Ik wil mijn fouten niet langer verzwijgen. Ik kan ze niet langer verbergen voor mijn teamgenoten. Voor mijn vrouw en mijn familie. Ik heb mijn hele carrière valsgespeeld. Ik was onderdeel van Operatie Aderlass”, schreef hij.

Tom Dumoulin reageerde met een verklaring op Twitter op de bekentenis van Preidler – een oud-ploeggenoot bij Team Sunweb en vriend. Preidler was erbij toen Dumoulin de Giro d’Italia won in 2017. Hij wordt ervan beschuldigd ook toen al doping te hebben gebruikt, maar ontkent dat zelf. Dumoulin schreef: „Ik ben meer dan trots op die zege en dat zal ik altijd zijn. Maar ik weet nu dat ik misschien een teamgenoot had die niet schoon reed. Dat is een bittere pil om te slikken.”

Geen angst betrapt te worden

Zorgelijk, voor het wielrennen en andere sporten, is het gemak waarmee het dopingnetwerk rond Mark S. controles wist te saboteren. De langlaufer Max Hauke vertelde in de Zweedse krant Expressen dat hij niet bang was betrapt te worden, omdat hij meer dan vijftig controles had doorstaan zonder dat een tuchtprocedure tegen hem werd aangespannen. Mark S. vertelde zijn sporters om controleurs te foppen door bepaalde hoeveelheden water met zout te drinken nadat bloed opnieuw was ingebracht – hun bloed zou dan geen verdachte waarden hebben. Het gemak waarmee de sporters uit handen van dopingcontroleurs bleven roept ook vragen op over de effectiviteit van het biologische paspoort dat door werelddopingagentschap WADA en vele sportbonden is ontwikkeld. Het is een elektronisch document waarin bloed- en urinewaarden van een sporter worden bijgehouden.

Dat ‘paspoort’ leidde bij Operatie Aderlass niet tot dopingvangsten. Een klokkenluider – de Oostenrijkse langlaufer Johannes Dürr – en internationaal politieonderzoek boekten wel succes. Herman Ram van de Dopingautoriteit vertelt dat bloeddoping nog altijd heel moeilijk te vinden is. Daarom blijft het een populaire vorm van doping. Hij geeft toe dat sportbonden er lang niet altijd in slagen om daders te pakken, ook al is er een felle strijd tegen doping via onder meer het biologisch paspoort. Ram: „Het strafrecht kan soms effectiever toeslaan. Dat is een les die we uit deze zaak kunnen trekken.”

De uitspraak tegen ‘dopingarts’ Mark S. wordt volgende week verwacht. Vrijdag werd 5,5 jaar celstraf tegen hem geëist. Dat is niet de maximumstraf, omdat hij belastende verklaringen heeft afgelegd. Max Hauke, de langlaufer die met het infuus in de arm werd betrapt, is tegenwoordig ‘overgestapt’. Hij werkt met antidopingagentschap WADA samen en probeert het systeem voor het opsporen van dopingzondaars te verbeteren. In Expressen zei Hauke: „Zonder arts kun je geen doping gebruiken. We moeten op de artsen jagen.”

Voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van rechtbankstukken, rechtbankverslagen van Süddeutsche Zeitung en Der Spiegel, een reconstructie van de Duitse televisiezender ARD en openbare verklaringen van verdachten.