Analyse

Om Trump op de valreep af te zetten is politieke moed nodig

Machtswisseling VS In Washington gaan stemmen op voor een presidentswissel: Mike Pence zou dan de laatste twee weken van Trumps termijn volmaken. Vooral de Republikeinen staan voor een groot dilemma.

President Trump (rechts) speelt donderdagochtend, daags na de door hem aangemoedigde bestorming van het Capitool, een rondje golf op zijn golfbaan in Sterling, Virginia. In de VS gaan stemmen op hem eerder uit het ambt te zetten.
President Trump (rechts) speelt donderdagochtend, daags na de door hem aangemoedigde bestorming van het Capitool, een rondje golf op zijn golfbaan in Sterling, Virginia. In de VS gaan stemmen op hem eerder uit het ambt te zetten. Foto Olivier Douliery/AFP

In reactie op de door hem aangemoedigde bestorming van het Capitool, woensdag, klinkt in Washington nu de roep om president Donald Trump op de valreep nog uit zijn ambt te zetten. Dat Joe Biden op 20 januari zal worden beëdigd, staat na de verstoorde, maar uiteindelijk afgeronde, vergadering van het Congres wel vast. Maar wie gaat de Democraat die dag opvolgen: Trump of huidig vicepresident Mike Pence?

Meerdere Amerikaanse media melden, steeds op basis van anonieme bronnen, dat hoge regeringsmedewerkers onderling bespreken of ze moeten aftreden. Zo’n uittocht zou het toch al uitgestorven Oval Office verder laten leeglopen en Trumps isolement verder vergroten. Ministers Chao (Transport) en DeVos (Onderwijs) traden donderdag af. Anderen zouden willen aanblijven en met elkaar in gesprek zijn of ze hun politieke baas vervroegd naar de uitgang moeten duwen.

Ook twee van de belangrijkste kwaliteitskranten van het land riepen donderdagochtend in gelijkluidende hoofdartikelen op dat Trumps opruiing gevolgen moet krijgen. „De president is ongeschikt om de volgende veertien dagen in ambt te blijven. Elke seconde dat hij vasthoudt aan de macht van het presidentschap is een bedreiging voor de openbare orde en nationale veiligheid”, oordeelde The Washington Post. „De president moet verantwoordelijk worden gehouden – via een impeachment-procedure of strafrechtelijke vervolging”, meende The New York Times.

En Democraten in de justitiecommissie van het Huis schreven woensdagavond een brandbrief aan Pence waarin ze hem oproepen om Trump af te laten zetten door het kabinet. Ook het bedrijfsleven uitte woensdag zijn zorgen. Zo riep de fabrikantenlobbyclub National Association of Manufacturers in een verklaring de vicepresident op om afzetting „serieus te overwegen”.

Woensdag werd impliciet duidelijk dat Pence de facto al een deel van de presidentiële taken heeft overgenomen. Zo overlegden legerleiders met hem (lees: niet met opperbevelhebber Trump) over de mobilisatie van extra gardisten om de onrust in de straten van de hoofdstad te smoren. Trump had dit aanvankelijk afgehouden, zo meldde onder meer CNN. Mocht zich de komende twee weken nog een internationale crisis afspelen die Amerikaanse militair ingrijpen vereist, zal Trump wellicht op soortgelijke wijze omzeild worden.

Meerdere opties

In de webwinkel van zijn inauguratiesite verkoopt Biden al weken T-shirts, speldjes en koelkastmagneten met het ‘46’-logo. Die zouden verworden tot curieuze collector’s items als Pence inderdaad nog kortstondig aantreedt als 46ste president van het land. Maar er zijn nog wel grotere obstakels op weg naar de nu bepleite wissel in blessuretijd.

Lees ook: Republikeinen beginnen te breken met Trump

De Amerikaanse grondwet biedt verscheidene opties om van een president af te komen – ook in diens nadagen. De snelste manier is dat het kabinet en de vicepresident het 25ste amendement op de Grondwet inroepen en besluiten dat de president niet langer fysiek of mentaal in staat is zijn ambt (goed) uit te oefenen. Minstens de helft van de bewindslieden moet hier dan mee instemmen (waarbij de vele interim-ministers die Trump er op nahoudt overigens geen stemrecht hebben). Ook kan de kwestie aan een deel van het Congres worden voorgelegd.

De andere weg is dat het Congres zelf een afzettingsprocedure opstart. Hiertoe moet eerst het Huis de president met een eenvoudige meerderheid aanklagen (zogeheten impeachment), waarna de Senaat hem met een twee derde meerderheid moet veroordelen om Trump ook daadwerkelijk uit het ambt te verwijderen. Begin 2020 strandde zo’n procedure nog in de door Republikeinen gecontroleerde Senaat: die stemde de aanklachten zo snel mogelijk weg, waardoor Trump vrijuit ging.

Wij hebben nooit getekend voor wat we gisteren zagen

Mick Mulvaney, regeringsfunctionaris die opstapt

Deze impeachmentprocedure nam weken in beslag, waarmee het de vraag is of het voor deze optie niet te kort dag is. De linkse Democratische afgevaardigde Ilhan Omar verklaarde woensdagavond niettemin strijdbaar dat ze al bezig is aanklachten op te stellen. „We kunnen het ons niet veroorloven hem aan de macht te laten. Dit is een kwestie van het behouden van onze Republiek en onze eed nakomen.”

Omar geldt echter als een linksbuiten van haar partij en vooralsnog lijken prominentere, gematigdere Democraten haar niet te steunen. Trump nu nog snel uit zijn ambt verwijderen past niet binnen de belofte van verzoening waarmee Biden campagne voerde. Ook zou afzetting hem een uitgelezen kans geven zich in een populistische slachtofferrol te wentelen. Het zou ook voeding geven aan uiterst-rechtse complottheorieën als QAnon, waarin Trump vier jaar lang het regeren onmogelijk is gemaakt door een ‘deep state’ van Washingtonse bureaucraten en inlichtingendiensten.

De vraag voor Biden is of afzetting van Trump nijpend genoeg is om die politieke nadelen voor lief te nemen. Hij kan het initiatief ook aan de Republikeinen laten. Dit deden Nancy Pelosi en Chuck Schumer, de hoogste Democraten in het Congres, donderdag toen zij Pence en kabinetsleden opriepen het 25ste amendement in te roepen. Als dit niet gebeurt, dreigden ze, zullen ze alsnog een impeachment-proces beginnen.

Trump is ‘losgeslagen’

De Republikeinen staan voor een nog veel groter dilemma. De laatste twee maanden bleven zij de president – ook na zijn verkiezingsnederlaag nog zeer populair bij de achterban – goeddeels steunen. Woensdagnacht beloofde Trump uiteindelijk dat hij zal meewerken aan „een ordelijke machtsoverdracht”. Donderdag herhaalde hij in dit in een korte toespraak nog eens en sprak hij zijn afschuw uit over „de afschuwelijke aanval” op het Capitool, die hij zelf entameerde.

De vraag voor de komende dagen is of die belofte voor nu volstaat, of dat genoeg Republikeinen inmiddels menen dat Trump ditmaal echt te ver is gegaan door zowel de democratie als hun partij frontaal aan te vallen.

Donderdag kwam een eerste Republikeinse afgevaardigde met de oproep het 25ste amendement in te roepen. „Alles wijst erop dat de president losgeslagen is, niet alleen van zijn ambtsplicht of eed, maar van de werkelijkheid zelf”, stelde deze Adam Kinzinger, een verklaard Trump-criticus binnen de partij, in een video op Twitter.

Lees ook: De bestorming van het Capitool werd aangewakkerd op sociale media

Eerder op de dag was ook Mick Mulvaney al tot deze conclusie gekomen. De voormalig stafchef van Trump en huidig Noord-Ierland-gezant diende zijn ontslag in bij buitenlandminister Pompeo. „Ik kan dit niet. Ik kan niet blijven”, zei hij op CNBC. Mulvaney meldde dat mogelijk snel meer regeringsfunctionarissen zijn voorbeeld volgen. „Zij die blijven, en met sommigen heb ik gesproken, hebben gekozen te blijven omdat ze bezorgd zijn dat de president een slechtere opvolger neerzet.”

Tegelijkertijd is de ontluistering groot in de entourage van Trump, onthulde Mulvaney: „Wij hebben nooit getekend voor wat we gisteren zagen.” Trump, stelde hij, „is niet meer dezelfde als acht maanden geleden” en kabinetsleden zouden vrezen dat de Capitool-bestorming hun loopbaan voor altijd zal overschaduwen. „Ze zullen nu altijd te horen krijgen: ‘Oh ja, jij werkte voor die kerel die de regering omver probeerde te werpen’.”