Miljardair Jack Ma is al maanden spoorloos verdwenen — ging hij te ver?

Alibaba De Chinese miljardair en oprichter van Alibaba is al twee maanden spoorloos verdwenen. Bij een toespraak leverde hij kritiek op de Chinese overheid. Ging hij te ver?

Ondernemer Jack Ma is al maanden van de radar verdwenen.
Ondernemer Jack Ma is al maanden van de radar verdwenen. Foto Mark Schiefelbein / AP

Wordt Jack Ma vermist? Of houdt hij zich alleen maar even gedeisd? Duidelijk is in elk geval dat zijn positie als succesvolste zakenman van China ernstig wankelt. Hij is sinds eind oktober niet meer in het openbaar verschenen. Dat heeft geleid tot hevige speculaties binnen en buiten China over wat er nu precies met hem aan de hand is.

Ma’s levenswerk, het internetbedrijf Alibaba, zag een groot deel van zijn waarde verdampen toen een geplande beursgang van financiële dochter Ant Group begin november niet door kon gaan omdat de Chinese toezichthouders op het laatste moment aanvullende eisen stelden aan die beursgang. Alibaba zou nu zelfs van plan zijn om 5 miljard dollar (4 miljard euro) aan Amerikaanse waardepapieren op de markt te brengen om zo nieuw kapitaal in het bedrijf te kunnen steken.

Volgens sommigen riep de 56-jarige Ma de ellende over zichzelf af door openbare kritiek op het financiële systeem van China te geven. Volgens anderen komt het vooral doordat hij te groot is geworden, en hij niet alleen. Een klein aantal fintechbedrijven zou een te groot deel van de Chinese markt in handen hebben, en daardoor steeds monopolistischer opereren. Met zijn Ant Group zou Ma bovendien de stabiliteit van de Chinese economie zo in gevaar brengen. Ant is een dochterbedrijf van Alibaba en eigenaar van betaalplatform Alipay. Het bedient ruim een miljard klanten, voornamelijk in China. Toen het bedrijf vorig jaar naar de beurs gebracht zou worden, bedroeg de waarde 313 miljard Amerikaanse dollar.

Een van de rijksten ter wereld

Ma is waarschijnlijk de enige Chinese ondernemer die mensen buiten China kennen. De charismatische oprichter van Alibaba was tot voor kort de rijkste man van China. Inmiddels is die positie overgenomen door Zhong Shanshan, die zijn fortuin maakte met water in flessen. Forbes plaatste Ma in 2020 op de zeventiende plaats van rijkste mensen ter wereld. Zijn vermogen werd in september geschat op ruim 50 miljard dollar.

Hij zou ook een persoonlijke vriend zijn van koning Willem-Alexander en koningin Máxima, die in 2015 tijdens hun staatsbezoek aan China bij Ma op bezoek gingen in de stad Hangzhou.

Lees ook: Jack Ma in de hoofdrol, de koning als figurant

Maar Ma’s laatste openbare optreden was omstreden. Hij hield op 24 oktober een gloedvolle toespraak op de ‘Bund Finance Summit’ in Shanghai, een bijeenkomst waarop ook de top van China’s toezichthouders op de financiële markten aanwezig was.

In die speech formuleert hij fundamentele kritiek op de financiële systemen van het Westen. De westerse neiging om risico’s voor banken af te dekken zoals overeengekomen in de Akkoorden van Basel uit 1989, belemmert Europa volgens Ma in zijn verdere ontwikkeling.

Hij stelt dat Basel voor China weinig relevant is, omdat er in China nog helemaal geen sprake is van een volwassen financieel systeem. Hij zegt zelfs: „China’s financiële sector heeft eigenlijk geen systeem. Het risico komt juist door een gebrek aan een financieel systeem.”

Dat is niet alleen tegen het zere been van de toezichthouders, maar ook tegen dat van China’s president Xi Jinping. Ma meent zomaar dat hij in het openbaar kritiek mag uitoefenen op wat de Communistische Partij van China doet. Deze soort van majesteitsschennis kan zelfs Jack Ma zich niet veroorloven.

„Innovatie komt van jongeren”

Ma vindt dat de controle van de overheid op de fintechsector in China, en eigenlijk op China’s hele economie, veel te groot is geworden. De overheid wil steeds meer controleren en regelgeven, en dat dempt volgens hem innovatie. Innovatie is volgens hem geen taak van de overheid: „Innovatie komt vooral van de markt, innovatie komt van de basis, innovatie komt van de jongeren”, aldus Ma.

Chinese toezichthouders zien dat bedrijven zoals die van Ma te groot en te machtig zijn geworden. Ma’s bedrijven zijn namelijk al lang niet meer alleen actief als betalingsplatform: ze richten zich steeds meer op het verstrekken van kleinere leningen aan bedrijven en particulieren en aan het afsluiten van verzekeringen, allemaal via apps. En de toezichthouders zien ook hoe de bedrijven veel van de echte financiële risico’s afwentelen op de banken. Ze functioneren vaak slechts als een tussenschakel om klanten aan banken te koppelen, tegen een provisie, maar ze nemen zelf nauwelijks financiële risico’s. Zo kunnen zij geld uitlenen zonder zelf ruime reserves aan te houden.

Ma verdween na zijn toespraak in Shanghai van de radar. Hij trad niet meer op in zijn onconventionele tv-show De getroubleerde biljardair, hij verdween ook als jurylid uit de tv-show Afrikaanse Zakenhelden. Daarin beoordeelt hij als een soort Chinese Donald Trump ondernemingsplannen. Ma is eigenlijk zeer verknocht aan dergelijke publieke optredens. Zo maakte hij eerder een kungfufilm, waarin hij zelf de held speelt: hij wil liever vechtheld zijn dan zakenman.

De grote vraag is nu hoe de Chinese autoriteiten hem verder willen aanpakken. Belandt hij net als de succesvolle zakenman en vastgoedmagnaat Ren Zhiqiang uiteindelijk in de gevangenis, en is de overheid nu in het geheim bezig om een aanklacht tegen hem op poten te zetten? Of zien we hem straks gewoon weer in het openbaar, maar dan alleen iets bescheidener?

Niet vermist

David Faber, financieel journalist bij de Amerikaanse zender CNBC, meldde recent dat Ma niet wordt vermist, maar alleen zelf heeft besloten om zich voorlopig niet te vertonen volgens het principe: „als je geschoren wordt, moet je stilzitten”. Faber interviewde Ma meerdere malen, en zegt zich te baseren op informatie uit de intieme kring rond Ma zelf.

Ma is ook van een ander kaliber dan Ren Zhiqiang. Waar Ren in februari 2020 directe kritiek uitte op Xi’s aanpak van corona, en daarmee dus op politieke beslissingen die Xi persoonlijk nam, gaf Ma volgens eigen zeggen alleen maar een aantal tips over hoe het financieel systeem volgens hem beter zou kunnen functioneren. En, zo voegde hij eraan toe: „Die zijn misschien kinderlijk, incorrect of belachelijk. Luister er gewoon naar. Als ze onzinnig zijn, vergeet ze dan ook gewoon weer.”

Het is niet de eerste keer dat Ma een grens overgaat in China. Zo was president Xi er naar verluidt niet van gecharmeerd dat Ma eerder aan anderen vertelde dat hij een persoonlijke vriend van de president zou zijn. Ook vond Xi het niet fijn dat Ma Trump in 2017 ontmoette als ware hij, en niet Xi, de machtigste man van China. Ma beloofde Trump toen miljoenen banen in de VS te scheppen door het toelaten van een miljoen kleine Amerikaanse ondernemingen op het internetplatform van Alibaba. Trump was er blij mee, en toonde zich vol lof over Ma.

Misschien wordt hem straks zijn gedrag in Shanghai vergeven. Maar ook dan is een ding duidelijk: een privéondernemer die zich groter maakt dan de Chinese overheid en die in het openbaar stelling neemt tegen die overheid, dat kan niet. Dat zal de huidige president van China ook in de toekomst van niemand accepteren.