Opinie

Vertrek Merkel heeft ook gevolgen voor Nederland

Europa Merkel vertrekt dit najaar uit de Duitse en Europese politiek. De Nederlandse starheid heeft Duitse politici onaangenaam getroffen. Daaraan moet Den Haag werken, meent .
Angela Merkel vorige maand in het Bundeskanzeleramt in Berlijn.
Angela Merkel vorige maand in het Bundeskanzeleramt in Berlijn. foto Markus Schreiber / AFP)

Nu Angela Merkel als EU-voorzitter haar laatste grote klus op het wereldtoneel heeft geklaard, vragen velen zich bezorgd af of de wereld zonder haar verder kan. Dat de stabiliteit van Europa met haar vertrek in gevaar komt waag ik te betwijfelen. Wie haar ook opvolgt, naar alle waarschijnlijkheid een man, hij zal altijd in haar voetspoor willen treden. En al gaat Merkel weg, haar erfenis speelt in de komende jaren nog een belangrijke rol in de Duitse politiek.

Een Bondskanselier beslist bovendien nooit alleen. Haar opvolger zal – net als Merkel – rekening moeten houden met alle staatshoofden en regeringsleiders in de EU die eveneens hun duit in het zakje willen doen. Komt bij dat er vanaf 20 januari een nieuwe wind waait uit Washington DC. Joe Biden zal zich, anders dan Donald Trump, daadwerkelijk bekommeren om de EU.

Vraag is ook wát we zullen missen als Merkel weg is. In veel EU-besluiten vinden we haar handschrift terug. Dat zagen we bij het Europese herstelfonds dat ze – voor wie het gemist heeft – al op 6 april in nauwelijks bedekte termen aankondigde.

Toen zei ze dat de coronapandemie gelijk staat aan een natuurramp. Volgens haar bieden de Europese verdragen in dat geval de mogelijkheid om bijzondere maatregelen te treffen: „Dan kan de Europese Commissie leningen verstrekken aan de lidstaten.” Zo geschiedde.

Rechtsstaat

Merkels handschrift was ook terug te vinden in de oplossing om Hongarije en Polen binnenboord te houden bij de EU-begroting. Al eerder, tijdens de kredietcrisis, had ze het Europese Hof van Justitie willen inschakelen om landen te houden aan het Stabiliteits- en Groeipact. Toen tevergeefs. Nu kon ze die weg wel bewandelen om Polen en Hongarije aan de beginselen van de rechtsstaat te houden.

Het meest zichtbaar was haar hand bij de totstandkoming van het handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk door geen krimp te geven in de onderhandelingen en alle contacten hierover via Michel Barnier te laten lopen.

Lees ook: Verrassend duo zet de toon in de strijd om Merkels opvolging

Boris Johnson had niets liever gedaan dan direct naar Berlijn af te reizen om daar tête-à-tête met Angela de deal te sluiten. Keer op keer kreeg hij nul op het rekest.

Het laatste kunststukje, het EU-China-investeringsakkoord, is grotendeels op het conto van Merkel zelf te schrijven. Rest de vraag of andere lidstaten en het Europees Parlement ermee akkoord zullen gaan.

Merkels unieke talent om vanuit achterstandsposities successen te bereiken, heeft alles te maken met haar dossierkennis, inschattingsvermogen en ervaring. Een nieuwe politiek leider, na haar afscheid dit najaar, zal dat niet meteen in huis hebben, maar zijn directe omgeving kan hem daarbij bijstaan. Op het kantoor van de kanselier, het Bundeskanzleramt, werken 600 mensen.

Wat in de toekomst zeker wel verandert, is de stijl van het leiderschap. Een van Merkels mogelijke opvolgers, Friedrich Merz, is aanmerkelijk liberaler, impulsiever, directiever en meer op het imago van de eigen persoon gericht. Maar hoewel Merz goed ligt bij de basis van de partij, is het niet zeker of hij ook de kanselierskandidaat wordt.

De Beierse minister-president Markus Söder (CSU) heeft betere papieren als het gaat om de populariteitscijfers in het land. Wie het ook wordt, hij zal de partij, het land en de EU altijd bijeen willen houden. Dat is immers in het belang van Duitsland als handelsland en als speler op het wereldtoneel. Via de EU is Duitsland in staat om belangrijke agendapunten op het netvlies van wereldleiders te krijgen, zoals klimaat, veiligheid en migratie.

Lees ook de analyse van Stephane Alonso en Juurd Eijsvoogel: Merkel draaide maar Nederland zag het niet aankomen

Koppige houding

Daar waar de Duitse buitenlandse politiek in grote lijnen zal worden voortgezet, behoeft de Nederlands-Duitse relatie nog wel herstelwerkzaamheden. De koppige Nederlandse houding bij de totstandkoming van het Europese herstelplan (Next Generation EU) heeft immers bij menige insider kwaad bloed gezet.

Misschien niet eens zozeer bij Merkel zelf. Zij kent het klappen van de zweep. Maar wel bij anderen. Zo sloot een recent artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung over de wereld na Merkel af met de opmerking dat de twee regeringschefs met de grootste ervaring in de EU de leegte die Merkel nalaat zeker niet kunnen vullen: Viktor Orbán en Mark Rutte.

Wanneer deze kwaliteitskrant onze Mark in één zin noemt met de Hongaarse premier is er iets niet helemaal goed gegaan.

Om een gezaghebbende speler te blijven in een snel veranderend Europa doet Nederland er goed aan om na te denken over een aanbod dat Duitsland dankbaar zal aanvaarden. Dat is nog niet eens gemakkelijk. Terwijl Duitsland voorstander is van een actieve industriepolitiek, een nieuw EU-verdrag en een nieuwe regeling voor de herverdeling van vluchtelingen, sputtert Nederland tegen.

Toch denk ik dat Nederland Duitsland tegemoet kan komen, op zijn minst door actief bij te dragen aan een oplossing voor de 55.000 vluchtelingen die nu in Griekenland worden opgevangen zonder enig toekomstperspectief.

Ook zou Nederland er goed aan doen om te investeren in de contacten op ministersniveau, opdat het lukt om vooraf op de hoogte te zijn van onverwachte politieke wendingen. Alleen dan is het mogelijk om effectief bij te sturen. Wanneer de voorstellen al op tafel liggen, zoals bij het Europese herstelfonds het geval was, is tegenstand van ons kabinet vooral belangrijk voor het thuisfront, maar heeft dat in de EU ook een averechts effect.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.