Welke ‘coronaprivileges’ kunnen gevaccineerden krijgen?

Coronavaccinatie Private ondernemingen kunnen straks waarschijnlijk niet-gevaccineerde mensen weigeren, voor publieke voorzieningen ligt dat lastiger. Maar veel is juridisch nog onduidelijk, zeggen deskundigen.

Reizigers met mondkapjes rennen om de trein te halen op station Amsterdam Centraal.
Reizigers met mondkapjes rennen om de trein te halen op station Amsterdam Centraal. Foto Ilvy Njiokiktjien

Kunnen overheden, organisaties of bedrijven straks eisen dat ze alleen klanten helpen of toelaten die een vaccin tegen het virus hebben gekregen? Mag bijvoorbeeld een vervoersmaatschappij eisen dat een reiziger is ingeënt? Is het voor een concertzaal toegestaan alleen muziekliefhebbers binnen te laten die straks een ‘vaccinpasje’ kunnen tonen?

Die vragen worden steeds actueler nu woensdag ook in Nederland wordt begonnen met het vaccineren van mensen tegen Covid-19. „Als komt vast te staan dat gevaccineerde mensen niet meer besmettelijk zijn voor anderen, denk ik dat private ondernemingen in beginsel de vrijheid hebben om niet-gevaccineerde mensen te weigeren”, zegt Johan Legemaate, hoogleraar gezondheidsrecht van het Amsterdam UMC en de Universiteit van Amsterdam. Of weigeren verstandig is, is volgens hem natuurlijk een andere vraag. „Zowel waar het gaat om de positie van die ondernemingen zelf, zoals mogelijk verlies van clientèle en omzet, als om de mogelijke maatschappelijke gevolgen van het maken van een dergelijk onderscheid. Dat kan tot verdere verdeeldheid en polarisatie in de samenleving leiden.”

De situatie is anders bij de toegang tot publieke voorzieningen, zorginstellingen en werk. „Dat zijn domeinen waar het uitgangspunt is dat iedereen recht heeft op toegang. Daaraan tornen is juridisch, politiek en maatschappelijk een hot issue”, aldus Legemaate. Hij denkt dat weigering van mensen al dan niet na een wetswijziging „soms mogelijk” zal zijn. „Maar ook dan is de vraag: moeten we dat willen? Die vraag is in het algemeen erg lastig te beantwoorden. Je zult moeten inzoomen op specifieke kwesties. Bijvoorbeeld, waar het gaat om de zorg: mag niet-gevaccineerde patiënten de toegang tot zorginstellingen worden geweigerd? Mogen er gevolgen worden verbonden aan weigering van vaccinatie door zorgpersoneel?”

Terughoudendheid

Het uitgangspunt moet volgens Legemaate zijn: blijf „zeer terughoudend” met het ontzeggen van belangrijke voorzieningen aan niet-gevaccineerde mensen. „Het is beter te proberen om op andere manieren de vaccinatiebereidheid te stimuleren.” Over deze problematiek heeft minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) in december advies gevraagd aan de Gezondheidsraad. Dat advies wordt medio januari verwacht.

Lees ook: Het vaccin levert tal van lastige keuzes op

Aart Hendriks, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Universiteit Leiden, zegt dat „nog geen juridische duidelijkheid” bestaat over wat de gevolgen kunnen zijn van niet laten vaccineren. „We zien dat er ongeduld ontstaat over de vrijheid om je wel of niet te laten vaccineren. Scholen in diverse landen, inmiddels ook Nederland, stellen vaccinatie-eisen aan kinderen. De overheid verplicht vliegmaatschappijen van reizigers een recente PCR-test te overleggen. Als reizigers in de nabije toekomst in plaats daarvan een vaccinatieverklaring overleggen, is dat ongetwijfeld ook goed, voorzie ik”, aldus Hendriks.

De Leidse hoogleraar zegt te verwachten dat allerlei organisaties in Nederland een vaccinatiebewijs gaan verlangen, waarna procedures gevoerd zullen worden over de toelaatbaarheid daarvan. „Daarbij zal zeker worden betoogd dat deze beperkingen inbreuk maken op de keuzevrijheid en dat geen rekening wordt gehouden met personen die om allerlei redenen geen vaccin verdragen. Als de rechterlijke uitspraken niet op goedkeuring van de Tweede Kamer kunnen rekenen, denk ik dat de wetgever gaat ingrijpen.”

Universitair docent gezondheidsrecht bij het UMC Utrecht en advocaat Roland Bertens acht het denkbaar dat de wetgever een wet aanneemt waarin de mogelijkheid tot het weigeren van niet-gevaccineerden wordt opgenomen, ter bescherming van de volksgezondheid. Dat biedt dan een grondslag voor het schenden van artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens – het recht op bescherming van het privéleven met het oog op het algemeen belang. „Die wet is er nu niet, maar het ligt voor de hand om daar bijvoorbeeld de tijdelijke coronawet, die sinds december 2020 geldt en elke drie maanden verlengd kan worden, op aan te passen”, aldus Bertens.

Lees hier een discussiestuk over meer vrijheden na vaccinatie

De advocaat ziet overeenkomsten met de wijze waarop de Wet kinderopvang is aangepast met een wetswijziging die vorig jaar door de Tweede Kamer is aangenomen. Kinderen van ouders die hun kind naar de kinderopvang willen brengen, worden daarmee niet verplicht tot vaccinatie, maar de nieuwe regeling maakt het mogelijk voor kinderopvangen om niet-gevaccineerde kinderen te weigeren. „Dit is dus een omzeiling van directe vaccinatie, met hetzelfde beoogde effect. Deze wijziging wordt legitiem geacht met het oog op de dalende vaccinatiegraad.”

Zo licht mogelijke schending

Bertens, die 7 januari promoveert op de historische ontwikkeling van de verhouding tussen de Nederlandse overheid en de zorgsector, wijst erop dat bij de schending van een grondrecht ook nog de eisen van subsidiariteit en proportionaliteit gelden. „Ook als er een rechtvaardiging bestaat moet er zo ‘licht’ mogelijk geschonden worden. Een carte blanche om iedereen te weigeren die geen vaccinatiebewijs heeft, zal niet overal opgaan en kan door de rechter worden afgeschoten.”

Zo is het denkbaar dat er verschil bestaat tussen niet-gevaccineerden die gebruik moeten maken van het ov om naar hun werk te komen en mensen die puur voor hun plezier naar een festival gaan en daarin dus meer keuzevrijheid hebben. „De lat om dat eerste te beperken zal mogelijk hoger liggen dan dat laatste.”