Analyse

Zoektocht naar eerste mens met Covid-19 is complexe puzzel voor wetenschappers

Oorsprong coronavirus Wetenschappers zoeken in China naar de oorsprong van SARS-CoV-2. Zekerheid is er nog niet, theorieën des te meer. Over grieppieken, chatberichten en hoefijzerneusvleermuizen.

Eerbetoon aan de Chinese arts Li Wenliang in Hongkong, 7 februari 2020. Li sloeg al vroeg alarm over het coronavirus maar werd door autoriteiten het zwijgen opgelegd. Hij overleed door Covid-19.
Eerbetoon aan de Chinese arts Li Wenliang in Hongkong, 7 februari 2020. Li sloeg al vroeg alarm over het coronavirus maar werd door autoriteiten het zwijgen opgelegd. Hij overleed door Covid-19. Foto Jerome Favre/EPA

Waar en wanneer begon het nieuwe coronavirus SARS CoV-2 zijn opmars over de wereld? Intussen zijn meer dan 75 miljoen mensen met het virus besmet geraakt en 1,6 miljoen mensen eraan overleden. Maar een jaar na de eerste ziektegevallen in de Chinese stad Wuhan, is nog altijd niet duidelijk waar het nieuwe virus vandaan komt.

Vraag het een geneticus en die zegt: het virus ging in oktober of november 2019 voor het eerst in de mens rond en het brongebied is in de buurt van Wuhan, China. Vraag het een epidemioloog en die zegt: het eerste cluster van besmettingen deed zich in december voor rond de Huanan Seafood Market in het centrum van Wuhan en achteraf weten we dat de eerste patiënt op 1 december besmet is geraakt, zonder bezoek aan de Huanan-markt. Vraag het een viroloog en die zal zeggen: het is duidelijk een coronavirus dat net als SARS en MERS waarschijnlijk een dierlijke oorsprong heeft, en op een goed moment uit wilde dieren naar de mens is overgesprongen. Vraag het ten slotte een politicus en die zegt: het begon in ieder geval niet in mijn land.

Zie daar de puzzel waar het internationale team van experts van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO voor staat, nu ze na bijna een jaar onderhandelen met China eindelijk hun werk kunnen gaan doen. Naar verwachting kunnen ze volgende maand afreizen naar Wuhan om ter plaatse onderzoek te doen. Het wordt een zoektocht naar ‘patiënt nul’, de eerste mens die besmet raakte door het nieuwe coronavirus. Hoewel Wuhan de stad is waar zich in december 2019 de eerste grote uitbraak voordeed, moet het net waarmee naar patiënt nul wordt gezocht breder worden uitgeworpen.

Ongewoon sterke griepgolf

De Amerikaanse nieuwszender CNN meldde eind november het bestaan van een vertrouwelijk rapport van de Chinese gezondheidsautoriteiten waarin melding gemaakt zou worden van een ongewoon sterke griepgolf in de provincie Hubei in de laatste maanden van 2019. Het aantal griepgevallen liep er tot twintig keer hoger op dan in het voorgaande jaar.

De griepepidemie waarover in het 117 pagina’s tellende rapport wordt gesproken woedde in december niet alleen in Wuhan, maar was nog heviger in de naburige steden Yichang en Xianning. CNN suggereert dat de grote toestroom van grieppatiënten het zicht op een andere oorzaak van hun klachten belemmerde. Mogelijk hadden zij in werkelijkheid geen griep, maar corona.

Onderzoekers van het Wuhan Hygiene Emergency Response Team in de gesloten Huanan Seafood Market in Wuhan, 11 januari 2020.
Foto Noel Celis/AFP
Bewaker bij de gesloten Huanan Seafood Market in Wuhan, 24 januari 2020. Het eerste coronageval zou op de markt zijn geconstateerd.
Foto Hector Retamal/AFP
De gesloten Huanan Seafood Market in Wuhan.
Foto’s AFP

CNN liet het document door verschillende experts op echtheid controleren, maar heeft het niet openbaar gemaakt, wat het lastig maakt om het onafhankelijk te verifiëren.

Wel beschikbaar zijn Chinese griepstatistieken, bijvoorbeeld in een recente publicatie in het wetenschappelijke blad Biosafety and Health. Uit cijfers van de Chinese landelijke griepmeting blijkt dat er inderdaad een vroege grieppiek optrad in december 2019 met de helft meer ziektegevallen dan een jaar daarvoor. Maar over meer jaren bekeken is zo’n vroege grieppiek in China geen uitzondering, in het seizoen 2017-2018 was de golf net zo hoog.

In een ander artikel, gepubliceerd in Nature Microbiology is de reguliere griepmonitoring in Wuhan gebruikt om achteraf te kijken wanneer mensen in de stad corona kregen. De onderzoekers deden daarvoor een genetische coronatest op 640 bewaard gebleven wattenstaafjes. Het waren keelmonsters die vanaf 6 oktober waren afgenomen bij patiënten die zich met griepachtige klachten hadden gemeld in twee ziekenhuizen in Wuhan.

Het aantal patiënten dat positief testte op griep steeg snel tot aan eind december. Maar pas op 7 januari werd de eerste patiënt in dit terugkijkende onderzoek positief getest op het nieuwe coronavirus. Tot aan 21 januari worden er nog acht anderen positief getest. Omdat het hier om negen milde ziektegevallen gaat die uit verschillende wijken in Wuhan komen concluderen de auteurs van het Wuhan Center for Disease Control and Prevention dat het virus in de eerste weken van januari al wijder in de bevolking van de stad circuleerde.

Vreemd aan de studie is dat de wekelijkse veertig wattenstaafjes uit de laatste drie weken van december om niet vermelde redenen alleen bij kinderen en jongvolwassenen zijn afgenomen. Dat geeft een onvolledig beeld van de cruciale periode en de cruciale leeftijdsgroep waarin het virus zich in Wuhan kon uitbreiden.

Krantenberichten

Ander onderzoek speurt niet naar het virus zelf, maar naar digitale sporen. Onderzoekers van de University of New South Wales in Sydney zochten met hun web-applicatie EpiWatch naar de eerste meldingen van mensen met een ernstige longontsteking. De software zoekt via trefwoorden in berichten in lokale media en chatberichten. De Australiërs hebben zo een krantenbericht gevonden in de Wuhan Evening News waarin melding wordt gemaakt dat op 22 november 2019 een 63-jarige man die met ernstige longklachten in het Renmin ziekenhuis van Wuhan University is opgenomen. De man is per helikopter ingevlogen vanuit Xiangjiang, een stadje 350 kilometer ten westen van Wuhan.

The South China Morning Post maakte melding van een overheidsrapport waarin een mogelijke eerste patiënt werd genoemd op 17 november; een inwoner van 55 uit de provincie Hubei. Maar het bleef tot nu toe onbevestigd of het in deze vroege krantenberichten inderdaad ging om mensen die achteraf gezien Covid-19 hadden.

Rond 15 december stijgt plotseling het gebruik van ‘feidian’, het Chinese woord voor ernstig ademhalingssyndroom, op WeChat

In een ander onderzoek zocht een team van de Xi’an Jiaotong University naar de frequentie van indicatieve trefwoorden op het Chinese socialemediaplatform WeChat. Ze concluderen dat de trefwoorden feidian (het Chinese woord voor ernstig ademhalingssyndroom) en ‘SARS’ de beste indicaties opleverden voor Covid-19, Het trefwoord SARS beleeft een plotselinge piek op 1 december. Dat is ook de datum waarop de eerste patiënt in Wuhan wordt gemeld, volgens een artikel over de eerste Covid-19-patiënten in The Lancet. Na een paar dagen zakt de frequentie weer in. Rond 15 december 2019 stijgt plotseling het gebruik van ‘feidian’. Volgens de onderzoekers is dit de term die artsen onderling gebruiken als ze vermoeden dat een patiënt SARS-achtige klachten heeft. Het strookt met de toestroom van patiënten in de die dagen naar ziekenhuizen in Wuhan.

Onderzoekers in een laboratorium van het Wuhan Institute of Virology (WIV) in Wuhan, 23 februari 2020.
Foto Shepherd Hou/EPA
Winkels die eerder gevestigd waren boven de Huanan Seafood Market in Wuhan zijn nu elders weer geopend, 8 december 2020.
Foto Aly Song/Reuters
Foto’s Reuters/EPA

Op 30 december, als ongeruste artsen zich roeren over het toenemende aantal ernstige longinfecties, pieken zowel de trefwoorden feidian als SARS. Helaas geeft dit trefwoordenonderzoek geen informatie waar vandaan de berichten verzonden werden en gaat het niet verder terug dan 17 november.

Eerste menselijke variant

Genetische analyse van het coronavirus SARS-CoV-2 laat zien dat het virus sinds het najaar 2019 rondgaat in de mens. Dat is met enige precisie uit te rekenen aan de hand van het aantal mutaties in het erfelijk materiaal van het virus. Chinese onderzoekers komen uit op 12 november 2019 als de „geboortedatum” van de eerste menselijke variant van het virus. Heel exact is die datum overigens niet, maar volgens de onderzoekers is wel met grote betrouwbaarheid te ze zeggen dat het begin van de epidemie ergens tussen 11 oktober en 9 december moet liggen.

Dat zou het moment kunnen zijn waarop een coronavirus vanuit een wild dier op de mens is overgesprongen. Bij hoefijzerneusvleermuizen in een grot in de zuidelijke provincie Yunnan werd in 2013 een coronavirus aangetroffen dat genetisch voor 96 procent identiek is aan het menselijke virus.

Maar volgens deskundigen zijn de verschillen nog altijd te groot om dit als directe voorouder van SARS-CoV-2 te zien. Daarom denken zij dat het virus via een dierlijke tussengastheer in de mens terecht is gekomen. Zo is het immers in 2002 bij SARS ook gegaan. Daarbij werd achteraf vastgesteld dat voorlopers van het SARS-virus van nature bij vleermuizen voorkomen, maar dat het via wilde dieren die gegeten worden (witsnuitpalmrollers en wasbeerhonden) in de mens belandde.

Bij de uitbraak van SARS-CoV-2 moet ook rekening worden gehouden met de optie dat het virus per ongeluk uit een laboratorium is ontsnapt – feit is in ieder geval wel dat het Wuhan Institute of Virology met vleermuiscoronavirussen werkte. Maar op dit moment zijn er geen concrete aanwijzingen voor een laboratoriumontsnapping.

Evenmin is er bewijs dat het virus al veel langer onder mensen rondgaat, maar niet eerder is opgemerkt. Voer voor speculatie is wel dat precies op de plek waar het meeste verwante coronavirus in hoefijzerneusvleermuizen werd aangetroffen, in april 2012 zes mijnwerkers in het ziekenhuis van Kunming werden opgenomen met SARS-achtige klachten. Drie van hen overleefden het niet. Kortgeleden hebben virologen in Wuhan enkele bewaard gebleven bloedmonsters van de mijnwerkers opnieuw getest met een gevoelige antigeentest die SARS-CoV-2 detecteert, maar die waren negatief.