Recensie

Recensie Boeken

Boek over Jan Wijn, de vaderlijke leermeester van toppianisten

Boekrecensie Jan Wijn leidde in bijna zestig jaar vele generaties pianisten op. In het boek ‘Speel!’ zoekt muziekjournalist Sandra Kooke naar het geheim van Nederlands bekendste pianoleraar.

Jan Wijn: „Lesgeven lijkt op een rijdende trein waaraan zich voortdurend een wagon koppelt.”
Jan Wijn: „Lesgeven lijkt op een rijdende trein waaraan zich voortdurend een wagon koppelt.” Foto Merlijn Doomernik

Zes jaar geleden, op zijn tachtigste, dacht Jan Wijn hardop na over zijn toekomst als „pianoleraar”, want het woord pedagoog vond hij niet bij zichzelf passen: dat klonk te gewichtig, te pretentieus, alsof hij er een filosofie op nahield. Niettemin vormden op dat moment Wijns lessen al zo’n halve eeuw de vruchtbare grond waarop generaties toppianisten tot bloei kwamen.

Op de gang van het Conservatorium in Amsterdam bekeek hij het oosten van de stad. In het water beneden lagen acht boten naast elkaar, als een octaaf, haaks op de spoorlijnen die vanuit het Centraal Station in de verte verdwenen. „Lesgeven lijkt op een rijdende trein waaraan zich voortdurend een wagon koppelt”, zei hij. „Mijn geluk is dat de tocht verdergaat, dat er hier geen conducteur rondloopt die me hoofdschuddend vertelt dat ik moet uitstappen, omdat mijn kaartje al vijftien jaar verlopen is. ‘Nu geef ik pas echt goed les’, denk ik vaak. Ik herinner me dat ik dat tien jaar geleden ook vond, toen ik mijn zeventigste verjaardag vierde met oud-leerlingen. Aan het slot zei ik: ‘Excuus dat ik jullie niet alles heb kunnen leren wat ik nu weet, maar wie zich bekocht voelt, mag een gratis les bij me komen halen’.”

Dit jaar was het dan toch zover: de trein kwam tot stilstand, Wijn nam afscheid van het conservatorium. In de aanloop naar dat moment vond Trouw-journaliste en amateurpianiste Sandra Kooke het hoog tijd een boek te schrijven over het hoe, wat en waarom van zijn lesmethode, waarvan Wijn zelf ontkent dat hij er één heeft. Om dit ‘geheim’ bloot te leggen, sprak ze vele uren met hem en met veel van zijn leerlingen.

Lees ook: Pianopedagoog Jan Wijn: ‘Geef me een leerling, en ik functioneer’

Een warm portret

Haar speurtocht levert het beeld op van een leraar die liefdevol, genereus en met verbeeldingskracht talent helpt zichzelf te ontdekken en ontwikkelen. „Je wordt niet gekneed tot een bepaald soort pianist, maar hij bevrijdt je van hindernissen, zodat het spel een middel wordt om jezelf te uiten”, zegt voormalig pupil Paolo Giacometti. Worden wie je bent, het adagium van filosoof Friedrich Nietzsche, komt naar voren als de rode draad in Wijns lessen en de getuigenissen van zijn leerlingen. Ze delen allemaal een gevoel voor muzikale logica en architectuur, een heldere klank, een vlekkeloze techniek, en doorgaans zitten ze ontspannen achter de vleugel. Maar wie Ronald Brautigam, Ivo Janssen, Marietta Petkova, de broers Lucas en Arthur Jussen, Thomas Beijer, Hannes Minnaar en Caspar Vos beluistert, hoort toch acht verschillende persoonlijkheden.

De laatste jaren van de opleiding kenmerkten zich door een andere opstelling van Wijn. Hij verliet de traditioneel verticale verhouding tussen leraar en leerling en koos voor de horizontale weg: het samen zoeken naar het wezenlijke van een stuk.

Kooke brengt de filosofie van Wijn overzichtelijk in kaart. Ze schetst zijn eigen loopbaan als concertpianist, die werd gekortwiekt door een onwillige ringvinger, waarna ze zeven principes uit zijn lessen uitdiept, en deze ten slotte toetst aan de mening van negen oud-leerlingen. Speel! is een warm portret van een vaderlijke leermeester, die talent schoolt in het ambacht, maar ook inspireert met vragen en metaforen.

Er is wel degelijk een methode-Wijn, concludeert Kooke, nadat zij ook zelf les bij hem heeft genomen. „En die methode begint met ‘ja’. Soms hoor je een enthousiast ja, soms een aarzelend ja. Maar het is een ja waardoor openingen ontstaan, een ja als aanmoediging, een begin van nieuwe mogelijkheden, van vrijheid”, ervaart Kooke.

In dat opzicht is Speel! niet alleen een boek over een bijzondere pianoleraar, maar ook over lesgeven in breder perspectief, over onderwijs zoals het zou moeten zijn.