Opinie

Het ‘irrationele’ wint aan kracht in deze nieuwe ‘Era Vaccina’

Levensgevoel Door corona groeit het gevoel voor het niet-voorspelbare, tragische element van het bestaan. Zeker nu virologen denken dat dit niet de laatste pandemie zal zijn. Mogelijk moet de ratio een stap terug doen, meent .
Illustratie Hajo

Zal 2020 de geschiedenis ingaan als het begin van het coronatijdperk? Misschien. Nu al horen we: „Dat was B.C.: before corona.” Dan leven we nu, nog heel even, in jaar één van het ‘tijdperk A.D.’: Anno Domesticus. Het tijdperk van de gedomesticeerde mens. Of wordt het Era Vaccina?

De toekomst kennen we niet. Toch zoeken we de zekerheid van de indeling van de tijd. Dat geeft de illusie dat de tijd van ons is. Maar over deze tijd en de tijd die komt, horen we de uiteenlopendste oordelen.

Dit virus is „beangstigend en oersaai”, „en niet eens seksueel overdraagbaar”, schreef schrijver Michel Houellebecq tijdens de eerste lockdown. Hij voorspelde: „Alles blijft hetzelfde, alleen erger.” Anderen riepen: „Het ligt allemaal aan de vleesmarkten in China, we moeten dus vegetariër worden.”

Virologe Marion Koopmans erkent dat ze corona niet had zien aankomen, maar voorspelt nu wel de komst van ‘Disease X’. Wat niet-virologen al eerder deden, zoals Bill Gates in 2015.

En president Barack Obama in 2014. Over de ebola-uitbraak in Congo uitte hij de vrees dat we „het tijdperk van pandemieën en infectieziekten zijn binnengetreden”. De oorzaak: het almaar toenemende personen- en goederenverkeer samen met de klimaatverandering.

Het menselijke gedrag of de eigen persoonlijkheid aanwijzen als oorzaak van ziekte is oeroud.

Verdorven burgers

Boccaccio wilde met zijn Decamerone ook aangeven hoe verdorven de burgers van Florence zich gedroegen tijdens de pestuitbraak in 1348. Schopenhauer meende in de negentiende eeuw: „De aanwezigheid van een ziekte betekent dat de wil zelf ziek is.” En zo dacht Franz Kafka in 1920 ook over zijn tbc: „De ziekte van mijn longen is slechts een bijproduct van mijn geestelijke aandoening.”

Toen bij de Amerikaanse essayiste Susan Sontag kanker werd vastgesteld, ontdekte ze tot haar „overgrote woede” dat lijders aan kanker werden gestigmatiseerd. Die woede leverde Ziekte als metafoor (1978) op met dit uitgangspunt: „Niets is meer bestraffend dan het toekennen van een bepaalde zin aan een ziekte – aangezien die zin onveranderlijk moralistisch is.”

Al die metaforen zoals „oorlog tegen kanker” waren „goedkope salvo’s”. En dat die in het lichaam voortwoekerende kanker ook zou staan voor de voortwoekerende „vervuilde ecosfeer” berustte op „gegoochel met percentages, [...] door-en-door-onwetenschappelijk”.

Het was gewoon wachten op een medicijn, zoals dat er na 1940 ook voor tbc was gekomen, that’s it.

Door corona groeit het gevoel voor het niet voorspelbare, tragische element van het bestaan

Maar het kan verkeren, zo merkte ook Sontag. In 1989 schreef ze in Aids en zijn metaforen: „Ik ben genezen van mijn eigen kanker, en denk nu iets anders.” Nu dichtte ze wél grote betekenissen toe aan de nieuwe epidemie. „Kankerfobie leerde ons de angst voor de verontreiniging van het milieu. Wat wij nu zien is een angst, ingeboezemd door aids, voor verontreinigende mensen. [...] Er is een soort gevoel van einde-van-een-tijdperk, dat door aids wordt versterkt; de teloorgang van zuiver wereldlijke idealen die libertinisme aanwakkeren of althans daar geen duidelijke grens aan stellen.”

Voorzag Susan Sontag hiermee de begrensde ‘anderhalvemetersamenleving’? Niet echt. Het tijdperk-internet en -Ryanair kwam. De leus werd opnieuw the sky is the limit.

Nieuwe tijd, nieuwe ziektes

Toch willen wij weten wat de oorzaken en de gevolgen zijn van een ziekte, epidemie en zeker pandemie. De lang vergeten Weense cultuurhistoricus Egon Friedell (1878-1938) had hier een uitzonderlijk standpunt over in zijn Kulturgeschichte der Neuzeit. Het telt 1.500 bladzijden, leest als een roman en werd een bestseller. De ondertitel luidt, vertaald: „De crisis van de Europese ziel van de Zwarte Pest tot aan de Eerste Wereldoorlog”.

Het geboorte-uur van de Nieuwe Tijd werd niet veroorzaakt door de boekdrukkunst, Columbus of Descartes, maar door een zware ziekte van de Europese mensheid: de Zwarte Pest, die van 1348. Dan volgt zijn stelling: „Maar deze pest was niet de oorzaak van de Nieuwe Tijd. Het was juist omgekeerd: eerst was de Nieuwe Tijd er, en daardoor ontstond de pest.”

Ieder tijdperk creëert namelijk zijn eigen ziekten, die net zo tot haar vorm behoren als al het andere: zijn kunst, zijn religie, zijn economie en wetenschap, zijn erotiek.

Lees ook de recensie door René van Stipriaan over De zwarte dood in Venetië van Gerrit Korthals: Wie eenmaal een epidemie heeft meegemaakt, weet dat er ooit een volgende komt

Bij andere epidemieën zoals cholera in de negentiende eeuw leggen we deze link wel. Opeengehoopte mensenmassa’s in de steden zonder riolering: epidemie verklaard.

Maar het geboorte-uur van een Nieuw Tijdperk is niet het moment van conceptie. Wat was nu het zaadje dat in het lichaam van de Europese mensheid was gebracht dat voor de groei van het nieuwe en onzekere zorgde, gepaard gaande met chaos, gekte en ziektes, zoals de vitusdans, de pogroms en de pest?

Dat was de erosie van het fundament waarop de middeleeuwse wereld berustte: het christelijke geloof en de symboliek. Het alledaagse leven was slechts een kostuumdrama van het ware goddelijke idee dat erboven zweefde. Het wonder was het werkelijke. Zijn argument: in de Arabische wereld kwam de pest veel minder voor dan in Europa.

Friedell zag de Eerste Wereldoorlog als einde van de Moderne Tijd van burgerlijk rationalisme en ‘de dood van God’.

Irrationele neigingen

Met Einstein en Freud begon de incubatietijd van het eindeloze en onbewuste, allebei irrationeel. Zitten we nog altijd in deze incubatietijd waarin de geroemde rationele werkelijkheid steeds vaker het onderspit delft tegenover de irrationele neigingen van de mens zoals bijgeloof, waan en samenzweringstheorieën?

Lees ook de recensie door Nynke van Verschuer van Irrationality door Justin E.H. Smith: ‘Rationaliteit’ is achtergebleven in het vorige decennium

Corona lijkt de rationeel geachte staat en wetenschap machtiger te maken dan deze toch al waren. Maar door corona groeit het gevoel voor het niet-voorspelbare, tragische element van het bestaan dat de middeleeuwer zo eigen was.

Zal deze existentiële angst een spiritueel levensgevoel doen herleven? God mag het weten. Er zijn wel tekenen. Zo zegt Houellebecq nu: „Ik ben de schrijver van een nihilistisch tijdperk en van het leed dat met dat nihilisme meekomt. Men kan zich dus voorstellen dat mensen bij het lezen van mijn boeken ontsteld terugdeinzen en zich in een of ander geloof storten.”

Topvirologen werden verrast door corona, en voorspellen nu de komst van ‘Disease X’. Wanneer? Ooit. Onzekerheid blijft dus troef, ook bij wetenschappers. Alle kennis is voorlopig.

Daarom kan het geen kwaad de onbekende Nieuwste Tijd in te luiden met de ‘irrationele’ deugden van geloof, hoop en liefde. Desnoods met ‘Ave Era Vaccina’. Het wordt tijd het irrationele weer serieuzer te nemen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.