EU bereikt principeakkoord over omstreden investeringsverdrag met China

Internationale economie Het woensdag getekende principeakkoord is omstreden. EU-leiders spreken van een „belangrijke mijlpaal”. Er wacht een moeizaam ratificatieproces.

Live verbinding in verband met principeakkoord EU-China over investeringsverdrag. Van linksboven met de klok mee: de Chinese president Xi, EU-raadsvoorzitter Michel, Europees Commissievoorzitter Von der Leyen, de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel.
Live verbinding in verband met principeakkoord EU-China over investeringsverdrag. Van linksboven met de klok mee: de Chinese president Xi, EU-raadsvoorzitter Michel, Europees Commissievoorzitter Von der Leyen, de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel. Foto Johanna Geron/AP

De laatste week van december bracht Brussel niet alleen een handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk. Op de valreep van 2020 ondertekende de Europese Unie deze woensdag ook een al net zo langverwacht maar eveneens omstreden investeringverdrag met China.

Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen en raadsvoorzitter Charles Michel beklonken de deal woensdag in een video-overleg met de Chinese leider Xi Jinping. Opvallend is dat ook de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron inbelden voor een gesprek met Xi. In een persbericht na afloop haalden de EU-leiders het nieuwe verdrag binnen als een „belangrijke mijlpaal” dat Europese bedrijven „ongeëvenaarde markttoegang” tot China zou geven en daarmee het „gelijke speelveld” zou bevorderen. Maar het principeakkoord kwam al voor ondertekening van talloze kanten onder vuur te liggen en wacht een moeizaam ratificatieproces.

Druk van bondskanselier Merkel

De jachtige eindonderhandelingen en de voltooiing middenin het kerstreces wekken volgens critici sterk de indruk van een haastklus. Vooral Merkel oefende de afgelopen tijd druk uit het akkoord nog vóór het eind van 2020 te ondertekenen. De deal is een kroon op het Duitse voorzitterschap van de EU, dat het afgelopen half jaar vooral door de opflakkerende coronacrisis werd gedomineerd. China is voor de Duitse economie bovendien steeds belangrijker geworden en is na de VS en Frankrijk inmiddels de belangrijkste Duitse afzetmarkt.

Team-Biden deed nauwelijks verholen oproep niet eenzijdig nieuw verdrag met Beijing te tekenen

De timing is hoe dan ook pikant, minder dan een maand voor het aantreden van de nieuwe Amerikaanse president Joe Biden. Vorige week twitterde de aankomend veiligheidsadviseur van Biden, Jake Sullivan, dat hij ernaar uitziet snel te overleggen met „onze Europese partners over onze gezamenlijke zorgen over de Chinese economische praktijken” – een nauwelijks verholen oproep om niet eenzijdig een nieuw verdrag met Beijing te tekenen.

Lees ook: Argwaan alom, maar hoe groot is de Chinese macht nou werkelijk?

Een coalitie van China-deskundigen, mensenrechtenactivisten én Europarlementariërs uitte de afgelopen week bovendien felle kritiek op de inhoud van de overeenkomst. De afspraken zouden te mager en boterzacht zijn, schreef een groep China-experts vorige week in een breed gedeeld opiniestuk. Een akkoord zou volgens hen een grote symbolische overwinning betekenen voor China, in een jaar waarin het juist zoveel kritiek oogstte om zijn eerste reactie op de corona-uitbraak en de protesten in Hongkong. Nu een verdrag tekenen „staat gelijk aan het goedkeuren van die politieke lijn, zo niet een aanmoediging om zich nog assertiever te gedragen”, aldus de groep.

Lange onderhandelingen

China en Europa onderhandelen al zeven jaar over een investeringsverdrag dat de toegang voor Europese bedrijven en investeerders tot de Chinese markt moet vergroten. De afgelopen jaren groeide de onvrede over oneerlijke Chinese concurrentie op de Europese markt, terwijl de toegang tot de Chinese markt voor Europa uitermate beperkt is.

China belooft nu belangrijke sectoren van zijn economie voor Europa te openen, waaronder de productie van elektrische voertuigen, telecom en gezondheidszorg. Ook spreekt Beijing af transparanter te worden over staatssubsidies aan bedrijven. Europa op zijn beurt onderstreept de openheid van zijn eigen markt.

Aanvullende verklaring over uitbannen dwangarbeid moet bezwaren wegnemen

Tot voor kort zaten de onderhandelingen muurvast, maar door een aantal Chinese concessies op het gebied van markttoegang kwamen ze de afgelopen weken in een stroomversnelling. De Chinese weigering zich vast te leggen op arbeidsvoorwaarden leek afgelopen week een laatste horde. Juist afgelopen jaar kwamen meermaals verontrustende berichten naar buiten over dwangarbeid door de Oeigoerse minderheid in de Chinese provincie Xinjiang. Frankrijk liet openlijk weten niet in te kunnen stemmen zonder afspraken over het uitbannen van dwangarbeid en ook Nederland drong daar op aan.

Een aanvullende verklaring moet die bezwaren wegnemen. In de tekst verklaart Beijing nu „blijvende en aanhoudende inspanningen te leveren” om internationale verdragen over het verbod op dwangarbeid te ratificeren. Een „heel belangrijke belofte”, aldus een hoge EU-ambtenaar, in „het soort sterke bewoordingen die je normaal alleen aantreft in veel verdergaande handelsakkoorden”. Tegelijk benadrukt de Commissie dat het investeringsverdrag slechts één van de instrumenten is om druk te zetten op China.

Critici schamperen dat de afspraken weinig voorstellen. De Duitse Europarlementariër Reinhard Bütikofer, voorzitter van de China-delegatie van het Europees Parlement, stelde dat de Commissie zich met een „oppervlakkige lippendienst” tevreden stelt en noemde het verdrag dinsdag een „strategische fout”.

‘Positief momentum’

Volgens de Commissie bieden de Chinese concessies juist een ongekende kans. „Dit wordt niet meer beter als we langer onderhandelen”, verdedigde ze de deal dinsdag in een memo aan het Europees Parlement. „Er is nu een positief momentum, dat we willen gebruiken ten gunste van onze bedrijven, onze economie en onze algehele China-strategie.” Naast arbeidsrechten legt China zich ook vast op milieunormen en het klimaatakkoord van Parijs.

Ook betoogt de Commissie dat het verdrag een gezamenlijke lijn met de VS juist makkelijker maakt, omdat de Amerikanen eerder al een vergelijkbaar akkoord met China sloten. „Dit zet ons op hetzelfde niveau als de VS als het gaat om markttoegang”, aldus een hoge EU-ambtenaar. Vanuit zo’n gelijkwaardige positie zou het eenvoudiger zijn samen op te trekken.

Daarmee raakt de discussie aan een breder debat in de EU, over haar rol op het wereldtoneel en de noodzaak beter voor zichzelf op te komen. Voorstanders van een akkoord betogen dat de EU hiermee laat zien autonoom concessies af te dwingen van een grootmacht, óók zonder de VS. Tegenstanders zien juist een Europa dat buigt voor China uit vrees voor de economische gevolgen van wrijving.

Niet alle lidstaten waren de afgelopen tijd even enthousiast over het verdrag, maar veel animo zich er expliciet tegen te keren was er niet – ook uit vrees de toorn van China te wekken. Dat betekent niet dat het verdrag nu in kannen en kruiken is. Het moet eerst nog officieel worden geratificeerd door lidstaten én het Europees Parlement. Vooral dat laatste lijkt lastig te worden. „Deze discussie is verre van over en begint hiermee pas,” aldus de voorzitter van de handelscommissie van het Europees Parlement Bernd Lange woensdag.