Het raadsel van Haitink ontleed

Muziekdocumentaire Op het podium zullen we dirigent Bernard Haitink (91) niet meer zien. Waarom is dat zo’n gemis? Een nieuwe BBC-documentaire probeert het raadsel te doorgronden.

„Ik heb gevoeld dat musici zenuwachtig werden van mijn gebrekkige balans”, zegt de 91-jarige Bernard Haitink in een nieuwe BBC-documentaire.
„Ik heb gevoeld dat musici zenuwachtig werden van mijn gebrekkige balans”, zegt de 91-jarige Bernard Haitink in een nieuwe BBC-documentaire. Foto Chris Christodoulou / BBC

De gevoelvolle kwetsbaarheid van de blik: het wordt niet met zo veel woorden gezegd in de BBC-documentaire The Enigmatic Maestro, over leven en werk van dirigent Bernard Haitink (1929), maar als ergens de sleutel ligt tot het raadsel, dan dáár. Je ziet het op een foto waarop een 5-jarige Haitink poseert in een grote groep Amsterdamse leeftijdgenootjes, je ziet het in de scène daarna, als hij probeert te vertellen wat het met je doet als klasgenoten opeens niet meer in de klas opduiken, je ze dus maar thuis gaat zoeken en hun huis vervolgens verzegeld aantreft. Weggevoerd.

„Maar ik vond ook de tijd na de bevrijding vreselijk”, zegt Haitink. „De valsheid. Vrienden die veinsden in het verzet te hebben gezeten, terwijl je wist dat dat niet zo was. Vrouwen die hadden gecollaboreerd en daarvoor publiekelijk te schande werden gezet door ze kaal te scheren en als beesten door de stad te slepen. Ik verafschuwde het.”

Op het podium zullen we dirigent Bernard Haitink (91) niet meer zien. Hij nam afscheid in 2019, met een emotionerende matinee-uitvoering van Bruckners Zevende symfonie in het Concertgebouw, gevolgd door nog twee concerten in Londen en Luzern. Het afscheid na 65 jaar op het podium werd met gevoel voor ironie gepresenteerd als een ‘sabbatical’, en werkelijk: het had maar een haartje gescheeld of Haitink had voor Beethovens Missa Solemnis nog een comeback gemaakt, leren we nu. Maar hij deed het niet. En hij zal het ook niet meer doen. „Zal het antwoord vanaf nu altijd ‘nee’ zijn?”, vraagt filmmaker John Bridcut beschroomd. En Haitink, de blik gewond afwendend: „Ik vrees het wel, ja.”

Het geheim van dirigeren is dat je de musici moet omarmen zonder ze te verstikken

Bernard Haitink in de documentaire ‘The Enigmatic Maestro’.

De redenen zijn dan al gegeven: angst dat iemand zegt dat het beter was geweest eerder te stoppen. En het altruïstische motief: empathie. „Ik heb gevoeld dat musici zenuwachtig werden van mijn gebrekkige balans”, zegt hij. Zeker nadat hij een keer naar ten val kwam in het Concertgebouw, werd dat een onderwerp („Al had ik zelf het gevaarlijke gevoel: ‘ik lig hier best lekker’.” ) „Dat wil ik ze niet aandoen.”

Het raadsel van Haitinks meesterschap als dirigent wordt niet gekraakt, althans: niet door de orkestmusici die aan het woord komen. Hoe kunnen ze ook? „Zelfs thuis was het grootste deel van zijn communicatie non-verbaal”, herinneren Haitinks zoon en dochter zich. Aanstekelijk zijn wel de scènes waarin vriend en pianist Emanuel Ax en componist Mark-Anthony Turnage fragmenten onder Haitinks leiding analyseren en van commentaar voorzien. „Luister nou naar deze maat! Het is een rubato, maar het tempo is niet veranderd”, zegt Ax terwijl hij met twinkelogen naar Beethovens Zesde symfonie ( ‘Pastorale’) luistert. „Het is net als het kabbelen van het water. Hoe dóét-ie dat?!” En Turnage, kauwend op Haitinks benadering van Bruckner: „Bij hem klinkt de gesegmenteerde opzet van Bruckner, die ook zo irritant kan zijn, opeens volstrekt logisch. Hij neemt wel pauzes, maar zet de muziek niet stil. Het blijft ademen. En met zo veel gevoel ook.”

Haitink: „Het geheim van dirigeren, nee: van muziek maken met een orkest, is dat je de musici moet omarmen zonder ze te verstikken.”

Geen held

The Enigmatic Maestro vangt een 65-jarige loopbaan in beelden en korte terugblik-interviews met de nu vaak zeer oude betrokkenen van weleer. Haitink zelf toont zich openhartig. „Mijn vader was geen held en ik ben het ook niet”, zegt hij bijvoorbeeld – kritisch over eigen wegkijken tijdens moeilijke jaren aan het hoofd van het Royal Opera House in Londen. En over Nederland: „Sommige oude mensen verlangen terug naar hun wortels. Ik niet. Ik hoop hier in Groot-Brittannië te sterven, en niet terug te hoeven naar mijn eigen land.”

We zien hem aan zijn schrijftafel zitten, een partituur van Beethovens strijkkwartetten onder de lamp, een potlood in zijn hand. Het is een ontroerend beeld: je kunt je voorstellen hoe hij precies daar nu nóg zit, opgaand in muziek die alleen nog klinkt in zijn hoofd. „Dat is mijn mentale thuis”, zegt hij, „Dat wil ik nooit opgeven.”

Bernard Haitink, The Enigmatic Maestro: zondag 3/1/21, 19.55u, NPO2