Profiel

Hoe een Noor van boven de poolcirkel migranten op Lesbos helpt

Tommy Olsen Een crèchemedewerker in het hoge noorden stelt illegale uitzettingen van migranten door de Griekse kustwacht aan de kaak.

Eilanden bij Turkije
Eilanden bij Turkije

Een medewerker van een kinderdagverblijf in Noorwegen is een van de meest gehate mensen in Griekenland. Tommy Olsen is zijn naam. Vanuit zijn woonplaats Tromso, een havenstad boven de poolcirkel, runt hij in zijn vrije tijd de organisatie Aegean Boat Report, die de aankomst van migranten op de Griekse eilanden in kaart brengt. Olsens werk leidde de afgelopen maanden tot een stroom van onthullingen in de internationale pers over illegale deportaties door de Griekse kustwacht.

De Griekse regering doet de verhalen steevast af als Turkse propaganda. Twee weken geleden besloot Athene in de aanval te gaan. Op een persconferentie beschuldigde de minister van Migratie de Noorse organisatie van betrokkenheid bij migrantensmokkel. Aegean Boat Report en zes andere kleine Europese ngo’s zouden deel uitmaken van een internationaal netwerk van mensensmokkelaars dat Somaliërs via Turkije naar Groot-Brittannië zou transporteren.

Het is niet de eerste keer dat Aegean Boat Report onder vuur ligt in Griekenland. Vanwege zijn kritiek op de Griekse kustwacht heeft Olsen veel vijanden gemaakt, met name in rechtse kringen. Regeringsgezinde Griekse media schilderen hem af als een Turkse spion die Erdogan helpt om migranten de grens over te sturen. In het Griekse parlement is hij zelfs uitgemaakt voor terrorist.

Olsens betrokkenheid begon in 2015, toen de Griekse eilanden werden overspoeld door honderdduizenden vluchtelingen. Zoals veel Europeanen reisde hij naar Lesbos, waar hij enkele maanden als vrijwilliger hielp bij de opvang. Maar het werk werd bemoeilijkt door gebrek aan informatie en coördinatie. „De meeste boten kwamen ’s nachts aan, maar we hadden geen idee waar en wanneer, dus het was moeilijk opereren”, vertelt Olsen aan de telefoon vanuit Tromso.

Een begrip onder migranten

Terug in Noorwegen besloot hij een platform te creëren voor informatie over arriverende migranten. „Ik wilde hulporganisaties ter plaatse betere middelen geven om hun werk te doen.” Met behulp van zijn lokale contacten begon Olsen een wekelijkse nieuwsbrief, die eerst alleen onder hulpverleners werd verspreid. Maar de interesse was zo groot dat hij in 2017 de Facebookpagina Aegean Boat Report opzette, die inmiddels 45.000 volgers heeft.

Onder migranten is Aegean Boat Report een begrip. Ze nemen contact met Olsen op via Facebook of WhatsApp. Maar vanwege de taalbarrière is het voor hem vaak moeilijk om te begrijpen wat de migranten zeggen. Appjes kan hij vertalen met behulp van Google Translate, gesproken berichten niet. Dan moet hij ’s avonds laat ineens op zoek naar een vertaler. En haast is geboden, want er kunnen levens op het spel staan.

Volgens de Griekse regering helpt Olsen migranten illegaal de grens over te steken – een strafbaar feit. Maar Olsen ontkent dat hij de wet overtreedt. „Ik heb op twee momenten contact met migranten: wanneer ze in moeilijkheden verkeren op zee, of nadat ze zijn aangekomen op een van de eilanden. In het eerste geval ben ik wettelijk verplicht de Griekse of Turkse kustwacht te waarschuwen, naar gelang hun locatie. In het tweede geval zijn ze al in Griekenland wanneer ze mijn hulp inroepen.”

Lees ook Grieken aan de grens houden de migranten zelf wel tegen

Migranten delen vaak hun locatie met Olsen, en foto’s en video’s van hun aankomst op de eilanden. Maar hij merkte dat er na de vluchtelingencrisis aan de Turks-Griekse grens begin dit jaar nauwelijks nog boten aankwamen. Uit verhalen en beelden van migranten bleek waarom: deportaties door de Griekse kustwacht. Hij begon deze zogeheten pushbacks te documenteren en zijn gegevens te delen met journalisten. „Dit gaat in tegen alles waar Europa voor staat.”

Aegean Boat Report is niet de enige organisatie die de illegale deportaties aan de kaak stelt. Dit heeft de Europese grensbewakingsdienst Frontex gedwongen tot een intern onderzoek, tot frustratie van de Griekse regering, die steeds harder optreedt tegen ngo’s en hun werk criminaliseert. Zo deed de Griekse politie in september een inval op een schip van het Duitse Sea-Watch. Alle bemanningsleden werden opgepakt op verdenking van mensensmokkel. De aantijgingen tegen Olsen volgen dezelfde logica.

Het bewijs? Op zijn persconferentie toonde de minister van Migratie videogetuigenissen van Somalische migranten die recent op Lesbos waren aangekomen. Ze vertellen dat ze van smokkelaars de opdracht kregen om contact op te nemen met Aegean Boat Report. Ook liet de minister screenshots zien van WhatsApp-gesprekken die de migranten voerden met Olsen na aankomst op Lesbos. Hij adviseerde hen het bos te verlaten en naar een kustweg te lopen, waar ze konden worden opgepikt.

Erg overtuigend was het bewijs niet. Niets wees erop dat Olsen samenwerkte of contact had met smokkelaars. De screenshots lieten zien dat hij pas met de migranten communiceerde toen ze al op Lesbos waren. „Als ik er niet voor had gezorgd dat ze werden gevonden, waren ze waarschijnlijk in het bos gebleven, bang om gedeporteerd te worden. En vanwege corona wilde ik voorkomen dat ze naar de hoofdstad Mytilini zouden gaan.”

Olsen zegt dat hij wordt gedreven door een sterk gevoel voor rechtvaardigheid. Journalisten benaderen hem vaak voor verhalen. Hij werkte onder meer samen met The New York Times, Der Spiegel en de BBC. Dat is volgens hem de echte reden voor de Griekse aantijgingen. „Ze proberen de belangrijkste bron in diskrediet te brengen, in de hoop dat journalisten in vervolg niet meer met me willen werken.”

Activistische advocaten

Die kans lijkt klein, maar Olsen weet dat zijn werk onder een vergrootglas ligt en ieder appje uit zijn context kan worden gehaald en tegen hem kan worden gebruikt. Hij wordt op de achtergrond bijgestaan door enkele activistische advocaten en journalisten die hij in de loop der jaren heeft ontmoet. „Het is fijn mensen om me heen te hebben die juridisch onderlegd zijn, en weten hoe media werken. Want het is vaak eenzaam werk, ik kan niet alles alleen doen.”

Lees ook deze column van Michel Kerres: Waarden van de EU moeten aan de grens worden bewaakt

Olsen is trots op zijn werk, maar hij verdient er geen geld mee. Door zijn baan bij het kinderdagverblijf heeft hij alleen ’s avonds en in het weekend tijd voor Aegean Boat Report. Dat is steeds moeilijker te combineren. Daarom heeft hij een maand vrij genomen van zijn werk. Het liefst zou hij weer eens naar de Griekse eilanden gaan, maar de kans is groot dat hij bij aankomst wordt opgepakt. „Ik heb geen zin om een paar maanden te genieten van de gastvrijheid van de Griekse autoriteiten.”