Opinie

Verbeeldingskracht zal ons redden

Rosanne Hertzberger

Homo sapiens is de ultieme verhalenverteller. De mens trok een streep in het zand en maakte iedereen wijs dat het een grens was en dat de mensen aan de overkant anders waren. En omdat iedereen het geloofde, werd de grens realiteit. De mensen vertelden elkaar dat waardeloze stukjes metaal waarde hadden en dat je ze kon gebruiken als ruilmiddel. Toen die stukjes munt verdwenen en veranderden in getallen op een scherm, vertrouwde iedereen nog steeds op de waarde, ook toen we die getallen met een druk op de knop bleven bijplussen.

De mens leverde zijn wapens in en overtuigde iedereen ervan dat je volkomen vreemden kon vertrouwen omdat ze dezelfde taal spraken, in dezelfde God geloofden of gewoon dezelfde menselijke behoeften en verlangens deelden. Ook dat sprookje werd realiteit.

De mensheid leeft vandaag de dag met zeven miljard mensen boven op elkaar gestapeld, met steeds minder geweld, steeds vrediger, rijker en gezonder.

Het lichtpunt in deze donkere dagen komt van technologie en wetenschap: vaccins. De biologische mechanismen waar die vaccins op zijn gebaseerd, zijn alles behalve imaginair. Integendeel, die zijn keihard. En toch bestaan de vaccins alleen dankzij een enorme dosis menselijke verbeeldingskracht. Lees deze dagen de interviews met de grondleggers van de technologieën er maar op na. Hoe Lex van der Eb en zijn collega’s in Leiden eindeloos door gingen met soms uitzichtloze reeksen experimenten om een ‘kankercel’ te maken met virussen. De ontdekkingen die zij deden, gevolgd door de bemoeienis van visionaire mensen als Ronald Brus en Dinko Valerio, die zagen dat je er ook vaccins mee kon maken, en durfinvesteerders die er ‘iets’ in zagen. Het leidt ertoe dat we nu beschikken over één van de vaccinkandidaten die de mensheid kan redden van deze plaag.

Eén gemeenschappelijke deler in de verhalen van Nobelprijswinnaars is dat ze regelmatig werden uitgelachen, weggehoond of gewoon genegeerd. Het lijkt zo hard, maar ook wetenschap begint vaak met een groot stuk luchtfietserij, een vermoeden, een hypothese, een visie, een illusie, een experiment. Lees het interview met Katalin Karikó in de Volkskrant, een van de aartsmoeders van de mRNA vaccins. Zij zag in RNA-moleculen de mogelijkheid om ze als een soort software op een USB-stick te zetten als een instructie voor de cellen van ons lichaam. Klinkt eng, maar een RNA-virus zoals corona doet eigenlijk niet anders.

Toch waren er niet zo veel mensen die zagen wat zij zag. Ze had geen geld, nauwelijks steun, werd geteisterd door gezondheidsproblemen. En de RNA-moleculen bleken bovendien minimaal houdbaar in een menselijk lichaam; die vernietigde de software voordat die volledig kon worden geüpload. Dankzij een toevallige ontmoeting aan een kopieerapparaat met een andere wetenschapper kon het RNA-molecuul dusdanig worden aangepast dat het wel overleefde. De rest is geschiedenis. Het leidde dankzij een leger aan andere visionairen en durfallen tot de RNA-vaccins. Mede dankzij Karikó’s illusies beschikt de mensheid over een hyperflexibel verdedigingsmechanisme waardoor we ons pantser bijna net zo snel kunnen aanpassen als de virussen die ons bedreigen kunnen muteren. Er was een crisis van deze omvang nodig om de technologie in stroomversnelling te krijgen maar, zo blijkt maar weer: hoe hoger de druk hoe sneller de evolutie.

Dat leert de geschiedenis. De mens kan zichzelf telkens heruitvinden als een nieuwe soort. Een soort die nog maar een eeuw geleden van hongersnood naar hongersnood strompelde maar nu, dankzij betere gewassen en kunstmest, bijna letterlijk omkomt van het overvloedige voedsel.

We vonden onszelf de afgelopen honderd jaar opnieuw uit als een door fossiele brandstoffen voortgedreven soort, totdat duidelijk werd dat we daarmee ons klimaat verzieken. Ook voor dat probleem liggen er tientallen technologische oplossingen op de plank te wachten tot de nood hoog genoeg is om ze in stroomversnelling te laten komen.

Die innovaties zijn nu nog verhaaltjes, waar je een flinke dosis verbeeldingskracht voor nodig hebt om erin te geloven. Tot ze plotseling realiteit zijn.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.