Analyse

Na het spinnen van het akkoord wacht Boris Johnson het waarmaken van zijn beloftes

Analyse Britse kant Iedereen profiteert van dit handelsakkoord, beloofde premier Johnson. „Wij hebben het onmogelijke gedaan.” Kritiek op de deal moet tijdens het kerstweekend niet de overhand krijgen.

De Britse premier Johnson donderdagmiddag, nadat het akkoord met de EU was gesloten. Foto Paul Grover/Reuters
De Britse premier Johnson donderdagmiddag, nadat het akkoord met de EU was gesloten. Foto Paul Grover/Reuters

Nu alle vissen in de Noordzee zijn geteld en verdeeld in Brussel, is het aan Boris Johnson om de vangst van een jaar onderhandelen te verkopen.

Zie ook het overzicht van de belangrijkste afspraken tussen de EU en het VK

Daar begon de Britse premier al mee op Christmas Eve, zoals Britten de gehele dag voor Kerst noemen. Wie de tekst van de toespraak die Johnson hield samenvat, komt uit bij het oude adagium van zijn voorganger Theresa May: this is a Brexit that works for everyone.

De premier hield de Britten halverwege de middag voor dat het akkoord én een gigantische handelsdeal is ter waarde van 660 miljard pond, én regelt dat politiesamenwerking en gezamenlijk wetenschappelijke onderzoek onverminderd doorgaat, én ervoor zorgt dat Britse vissers meer vis in hun eigen wateren kunnen vangen. Johnson: „Wij hebben gedaan wat men onmogelijk achtte. We hebben controle herwonnen over onze wetten en ons lot.” Met andere woorden: het Verenigd Koninkrijk krijgt het beste van beide werelden, wel de lusten niet de lasten. Having your cake and eating it too, in de gevleugelde uitspraak. De juistheid van die beweringen was niet na te gaan op het moment van de toespraak van Johnson. Het volledige onderhandelingsakkoord was nog niet vrijgegeven.

Lees ook de analyse Dit is de snoeiharde Brexit die Boris Johnson voor ogen had

De premier heeft deels een punt. De Britten krijgen ongekende toegang tot de interne markt voor een land dat niet meedoet aan Europese integratie: er komen geen handelstarieven. En ja, Britse vissers krijgen ruimere vangstquota.

Maar het is ook nu al duidelijk dat er wel douanecontroles en hygiënecontroles verrijzen aan de grens. Dat schaadt handel. En de Britten mogen geen gebruik meer maken van het Europese arrestatiebevel. Hun betrokkenheid bij Europol wordt beknot. Dat raakt wel degelijk de gezamenlijke politiesamenwerking.

De Britten blijven geen lid van het Erasmus-programma, dat de uitwisseling van studenten mogelijk maakt. De band tussen Britse en EU-universiteiten wordt wel degelijk minder hecht.

Het betere spinnen

Zonder toetsbare verdragstekst is Johnsons uitleg van het akkoord het beste te karakteriseren als: het betere spinnen. In zijn toespraak zei hij te hopen dat het parlement op 30 december aanvangt met de behandeling van het wetsvoorstel dat het akkoord moet uitvoeren.

Tegen die tijd zullen wel meer details bekend zijn. En dan zal er ook zeker kritiek zijn op de uitwerking van complexe regels, zoals de waarborgen die de EU eiste dat het VK niet het mes zet in allerlei regelgeving om een oneerlijk concurrentievoordeel te behalen. „Ik zie ernaar uit om de details te zien de komende dagen”, twitterde Lagerhuis-lid Theresa May. Ze slijpt de messen al, want iedereen weet: Boris Johnson is bijzonder slecht in Lagerhuisdebatten waar het om details draait. Dan wordt hij afgedroogd door kritische partijgenoten en Labour-leider Keir Starmer.

Lees ook het profiel over Boris Johnson: Een leider die 2020 maar net overleefde

Toch kan Johnson ontspannen achterover leunen in het Lagerhuis. Keir Starmer kwam met een videoboodschap. Na een lange aanloop en kritiek op Johnson („roekeloos om tijdens een pandemie onderhandelingen zo op de spits te drijven”), zei hij dat zijn Labour-partij het akkoord in het parlement zal steunen. „Dit is een mager akkoord”, zei Starmer. „Maar geen deal is domweg geen keuze. Dan verdwijnen er nog meer banen, storten bedrijven in, drogen investeringen op.” Starmer zal zijn fractiegenoten de opdracht geven voor te stemmen.

Door de steun van de Labour-partij heeft het voor hardline-brexiteers bij de Tories geen enkele zin om zich ultrakritisch te tonen. Nigel Farage had hen toch al de pas afgesneden door eerder op de dag Johnson te prijzen. De premier was pas een late bekeerling tot het Brexit-evangelie, zei Farage. Maar hij drukte het uittreden wel door. „De oorlog is voorbij”, constateerde Farage.

Beducht voor verdeeldheid

Johnson weet dat zijn verkooppraatjes een ander doel dienen dan het bijeen sprokkelen van een parlementaire meerderheid.

De compromissen die Britse premiers in het verleden bij de EU sloten, zorgden vooral voor meer maatschappelijke verdeeldheid. John Major was de man die instemde met het Verdrag van Maastricht en zo het VK liet deelnemen aan een politiek integratieproject. De Britse pers oordeelde dat het resultaat van de heronderhandeling van David Cameron in 2016 over de voorwaarden van EU-lidmaatschap onvoldoende was, nog voor Cameron met zijn regeringsvliegtuig was geland bij Londen. De aanvankelijke uittredingsdeal van May was eveneens dead on arrival.

Dat wil Johnson absoluut voorkomen. Het mag de komende dagen niet gaan gisten en borrelen in pers, politiek en maatschappij. Johnson wil dat dit akkoord méér is dan een deal tussen het VK en de EU. Het moet een vergelijk zijn tussen Leavers en Remainers, tussen stedelingen en het platteland, tussen al die kloven die het land de afgelopen 4,5 jaar sinds het referendum verdeelden.

Volg het laatste nieuws over het akkoord tussen EU en VK in ons liveblog

Johnson doet dat niet omdat hij een geboren verzoener is, allerminst. Hij weet dat hoe dieper de breuklijnen zijn, hoe groter de kans is dat er een politieke beweging opstaat die zijn macht bedreigt. Nigel Farage bijvoorbeeld, verpakte in zijn lof op de deal ook een waarschuwing. Farage zei dat het akkoord „een eerbetoon was aan de gewone mannen en vrouwen die in opstand kwamen tegen het establishment van Westminster en wonnen”.

Het Brexit-akkoord onderhandelen met de Europese Commissie was, hoe uitputtend ook, het makkelijke deel. Het komende jaar moet Johnson niet alleen beloven maar ook waarmaken dat het een deal is die voor iedereen gunstig uitpakt.