Hoe zien de belangrijkste afspraken tussen de EU en het VK eruit?

Akkoord Op tal van terreinen snijden de Britten de banden door met de Europese Unie. Hoe zien de nieuwe verhoudingen er in het donderdag gesloten akkoord uit?

Foto Virginia Mayo/AP
Foto Virginia Mayo/AP

Het akkoord dat de toekomstige relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie moet vormgeven, beslaat inclusief bijlagen 1.255 pagina’s. Deze zijn zaterdag vrijgegeven.

Vanaf dit moment zullen politici, bedrijven, juristen, (handels)deskundigen en journalisten op zoek gaan naar dubbele bodems en passages die wellicht een ander licht werpen op de eerste toelichtingen die zijn gegeven door de Europese Commissie en de Britse premier Boris Johnson. Ook moet de komende weken, maanden en jaren blijken hoe de juridische teksten in de praktijk uitpakken en welke geschillen er zullen ontstaan over de interpretatie.

Lees ook de analyse Dit is de snoeiharde Brexit die Boris Johnson voor ogen had

Een overzicht van de belangrijkste afspraken:

Geen quota, geen tarieven

Beide partijen benadrukken het unieke karakter van deze handelsovereenkomst ten opzichte van reeds bestaande handelsakkoorden: er komen helemaal geen quota. Dat betekent dat de hoeveelheid goederen die wederzijds kan worden uitgevoerd, in principe ongelimiteerd is. Daarnaast gaat er – voor zover bekend – voor geen enkel handelsgoed een tarief gelden. Dat is bijvoorbeeld belangrijk voor de land- en tuinbouw in Nederland, die bij een No Deal kon rekenen op tarieven tot wel 40 procent. Ook de Britse auto-industrie is blij, omdat zij veel van de onderdelen inkoopt op het Europese vasteland. De auto’s die daarmee gemaakt worden, mogen ook zonder opslag weer in de EU verkocht worden. Door zogeheten trusted trader-programma’s zouden voor veel goederen de douaneformaliteiten kunnen worden verlicht. Douanecontroles keren op 1 januari terug omdat de Britten de interne markt en de douane-unie van de EU verlaten.

Gelijk speelveld

Veruit de belangrijkste punten in de onderhandelingen waren: hoe garandeer je min of meer gelijke standaarden op het gebied van milieu, arbeidsrechten of transparante belastingheffing? En hoe voorkom je dat de ander teveel staatssteun aan bedrijven geeft?

Lees ook: De EU is groter en machtiger dan het VK – maar heeft zij ook ‘gewonnen’ in dit akkoord?

De Britten willen voor dat soort zaken niet meer gebonden zijn aan EU-regels en het Europese Hof van Justitie, terwijl Brussel vreest dat het VK zonder adequate dwangmiddelen een soort ‘Singapore aan de Theems’ zal worden.

Als oplossing is nu een onafhankelijk panel bedacht, dat moet oordelen over geschillen op dit vlak. Duidelijk is dat het automatische recht op tegenmaatregelen van de baan is. Brussel wilde deze graag instellen voor situaties dat het VK in de ogen van de EU standaarden zou verlagen, waardoor de concurrentiepositie van EU-landen zou worden aangetast. Dergelijke tegenmaatregelen zijn nu alleen mogelijk na een oordeel van het onafhankelijke panel.

Visserij

Als de totale handelsdeal van circa 750 miljard euro per jaar de oceaan is, is de visserij slechts een klein drupje. Voor het VK is visserij ongeveer goed voor 500 miljoen euro per jaar, maar toch hebben Brexiteers het dossier van begin af aan veel gewicht gegeven. Europese vissers moesten wat hen betreft uit de Britse wateren verdwijnen, waar zij circa 40 procent van de beschikbare vis vangen.

Lees ook: Na het spinnen van het akkoord wacht Boris Johnson het waarmaken van zijn beloftes

Die keiharde eis is geenszins overeind gebleven. De komende vijfenhalf jaar blijven Europese vissers welkom in Britse wateren. Wel wordt ieder jaar het te vangen deel teruggebracht met 5 procent, gemeten naar de waarde van de vis. Na deze overgangsperiode moeten de EU en het VK jaarlijks om tafel om vangstquota te bespreken.

Hoewel nog onduidelijk is hoe de reductie precies tot stand zal komen, noemen vertegenwoordigers van de Nederlandse en Europese vissector de afspraak „heel slecht”.

„Nederlandse bedrijven hebben een aanzienlijk deel van hun vangstquotum voor makreel en haring in rook zien opgaan. Dit komt nooit meer terug”, zegt Gerard van Balsfoort, voorzitter van de Redersvereniging voor de Zeevisserij, in een verklaring.

Daarnaast hekelt hij de onzekerheid over de toekomst, omdat er over ruim vijf jaar weer onderhandeld moet worden over vangstquota. „Ondernemers moeten kunnen investeren in schepen en nieuwe visserijtechnieken, met een lange horizon. Die is nu teruggebracht tot 5,5 jaar, terwijl we gevraagd hebben om een Brexit-deal voor minstens vijfentwintig jaar.”

Erasmus-plus en andere programma’s

Het beeld is hier gemengd. De Britten treden uit het Erasmus-programma, dat studenten én onderzoekers uit de EU in staat stelt om deel te nemen aan uitwisselingsprogramma’s aan Britse universiteiten. Het VK gaat een eigen tegenhanger oprichten, het Turing-programma, waarmee Britse studenten een beurs kunnen krijgen om wereldwijd andere universiteiten te bezoeken.

Op andere vlakken blijven de EU en het VK wel samenwerken, bijvoorbeeld in Horizon, dat Europese onderzoekssamenwerking wil bevorderen tussen kennisinstellingen en bedrijven. Ook voor aard- en ruimteobservatie blijft samenwerking in stand.

Veiligheid

Op het gebied van veiligheid moeten de Britten, op het eerste oog, een veer laten. Zo krijgen ze geen toegang meer tot het Schengen-informatiesysteem, waarmee grensbewakers in de EU informatie uitwisselen. En hoewel basale justitie- en politiesamenwerking intact blijft via Europol en Eurojust, hebben de Britten niet langer inspraak aan de beleidskant.

Het VK en de EU hebben afgesproken dat de uitwisseling van vingerafdrukken, dna en passagiersgegevens zo goed mogelijk geregeld wordt. Ook blijft toegang tot voertuigregistratie mogelijk.

Transport en vliegverkeer

Er zijn brede afspraken over transport en vliegverkeer, zeker op het gebied van veiligheid en sociale regels. Maar volgens de EU-uitleg gaan de Britten er op sommige punten wel op achteruit. Zo mogen Britse vliegmaatschappijen geen vluchten uitvoeren tussen twee EU-bestemmingen, hoewel daar juridisch en praktisch waarschijnlijk wel omwegen voor te vinden zijn.

Britse wegvervoerders mogen nog onbeperkt van en naar de EU, maar binnen de EU mogen zij maximaal twee andere ritten doen. Als die rit binnen de landsgrenzen van een enkele EU-lidstaat is, dan mag er maar één extra ritje gedaan worden. Het recht op transit, dus elkaars gebied doorkruisen op weg naar een verdere bestemming, is wel onbeperkt toegestaan.

Dit artikel is op 26 december geactualiseerd, vanwege de publicatie van het gehele principeakkoord tussen EU en VK.

Lees in dit stuk van Brexit-redacteur John Hoogerwaard waarom visserij zo'n cruciaal thema werd in de onderhandelingen