Een gedicht over wat nauwelijks in woorden te vatten is

Het Meesterwerk Het kunstaanbod is schraal in coronatijd. Waarvan kun je, ook nu, nog wel genieten? NRC-recensenten gidsen je langs werken die afleiding bieden: tijdloos en coronaproof. Aflevering 12: het gedicht Todesfuge van Paul Celan.

Typoscript van het gedicht Todesfuge (1947-1949) van Paul Celan.
Typoscript van het gedicht Todesfuge (1947-1949) van Paul Celan. Uit de collectie Paul Sars

Het gedicht telt die ene beroemdste regel uit de naoorlogse Duitse poëzie: „Der Tod ist ein Meister aus Deutschland.” De drie zelfstandige naamwoorden, in deze volgorde, ‘dood’, ‘meester’ en ‘Duitsland’, roepen op ongekend krachtige wijze de holocaust op, de lezer ontkomt er niet aan. De versregel is afkomstig uit het gedicht Todesfuge (Fuga van de dood) van de joods-Roemeense dichter Paul Celan (1920-1970).

Hij werd geboren in Czernowitz, destijds Roemenië en nu Oekraïne. In juli 1942 bezetten de nazitroepen de landstreek Boekovina, ze doodden meer dan 3.000 vooraanstaande joden en deporteerden tienduizenden joden naar concentratiekampen. De ouders van Celan kwamen daar om het leven, zijn vader bezweek aan tyfus en Celans moeder werd met een nekschot vermoord. Celan kwam in een werkkamp terecht waaruit hij in 1944 werd bevrijd. In de Sovjetkrant Izvestia las hij getuigenissen over wat er plaatsvond in de kampen, onder meer dat de nazi’s de lijken uit de massagraven opdolven om te verbranden, om zo hun sporen uit te wissen. De berichtgeving was geïllustreerd.

Dat zijn enkele van de beklemmende historische feiten, niet te beseffen en nauwelijks in woorden te vangen. Dit alles maakt nog geen gedicht. In 1944 begon Celan aan Todesfuga dat hij aanvankelijk Todestango noemde, want de kampbewaarders dwongen de joden muziek te spelen, liefst een tango, tijdens executies en andere wreedheden. Met de aanduiding fuga kiest Celan voor een versvorm waarin ritmiek en herhaling wezenlijk zijn. Er is nog een meester in Duitsland, de „Meister der Tonkunst”. Dat is Bach. En het was gewoon dat de gevangenen de bewakers aanspraken met de titel Meister. Zo heeft alleen al het woord ‘Meester’ tal van betekenissen in dit gedicht.

Zo begint het: „Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends/ wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts.” Het gedicht telt vier langere strofen en twee korte, in totaal 36 versregels. Volgens de muziekleer van de fuga zijn herhalingen en ritmische variaties noodzakelijk, en daaraan gehoorzaamt Celan. Met die openingszin als eerste meesterzet roept Celan een kamp op waar de joden hun eigen graven moeten delven en gruwelijkheden moeten ondergaan („schwarze Milch”), maar uiteindelijk worden ze vergast en verbrand - en vinden ze een „graf in de luchten”, „ein Grab in den Lüften”. Een variatie elders bevindt het graf zich „in de wolken”. Daar bevindt zich ook het graf van Celans moeder, in de wolkenluchten, naar eigen zeggen van de dichter.

In de vertaling van Ton Naaijkens luidt de eerste regel: „Zwarte melk der vroegte we drinken haar ’s avonds/ we drinken haar ’s middags en ’s morgens we drinken haar ’s nachts.” Volgens de Nijmeegse germanist Paul Sars, die in het bezit is van een van de drie typoscripten van het gedicht, ontleent Celan zijn inspiratie uitsluitend aan de historische waarheid. „Zwarte melk - dat is geen stijlfiguur, dat is werkelijkheid”, zegt de dichter. Klopt, aldus Sars. De joden in de kampen dronken bedorven melk, en die is zwart, giftig.

In het Joods Historisch Museum is een expositie gewijd aan Celans gedicht, Een graf in de wolken. Er hangen de schilderijen die Anselm Kiefer in de jaren tachtig naar aanleiding van het gedicht maakte. Van de hand van kunstenares Helly Oestreicher staat er de installatie Todesfuge, een zuil die rust op glasscherven. Bovenop twee offerschalen die het typoscript van het gedicht omsluiten. Door het glas van de schalen kijk ik naar Celans aangrijpende, muzikale taalkunstwerk, zo verpletterend dichtbij.

Een graf in de wolken. Joods Historisch Museum, Amsterdam. T/m 16/5 (tijdelijk gesloten). Met livestream lezingen.