Alle paradoxale en perverse kanten van liefde en lust

Achtergrond | Vrouw en lust 2020 was een uitzonderlijk goed jaar voor vrouwenrollen die verlangen en smachten. Ze werden getoond met de ‘female gaze’, die niet wil laten zien hoe iets eruitziet, maar hoe het voelt.

Tilda Swinton gaat door alle stadia van inbeelding en inleving bij het afscheid moeten nemen van haar geliefde, in ‘The Human Voice’.
Tilda Swinton gaat door alle stadia van inbeelding en inleving bij het afscheid moeten nemen van haar geliefde, in ‘The Human Voice’.

De laatste film die dit jaar niet uitkomt is The Human Voice van Pedro Almodóvar. Tilda Swinton speelt de vrouw die al eerder in de filmgeschiedenis beroemd is geworden dankzij Anna Magnani’s oervertolking in Roberto Rossellini’s tweeluik L’amore (1948). Stiekem is de eenakter uit 1930 van Jean Cocteau een van de meest verfilmde toneelstukken. Uiteenlopende actrices, van Hildegard Knef (1960), Ingrid Bergman (1966), Sophia Loren (2014), tot recentelijk Rosamund Pike en Elsa Zylberstein (beiden in 2018), gaven gestalte aan de vrouw die in een lang telefoongesprek afscheid neemt van haar geliefde, die op het punt staat met een ander te trouwen. Grote thema’s worden aangesneden: liefde, pijn, seks, dood, verlangen, afwijzing en afscheid. En bovenal: versmade lust.

Almodóvar keert in zijn interpretatie terug naar de theatrale oorsprong van de tekst. Tilda Swinton is een actrice, de plaats van handeling is een set op een soundstage, of een decor in een verlaten theater. Swinton gaat door alle stadia van inbeelding en inleving. Ze is een vrouw die alle tegenstrijdigheden en ongerijmdheden van liefde en lust belichaamt. Ik wil je. Ik wil je niet. Ik wil je toch. Ik wil je alleen als jij mij wilt. Ik wil dat jij mij wilt. Ik wil. Ik wil niet meer. Ik wil je weer. Maar ze spéélt al die fases van lust en liefde ook. Ze wordt ál haar filmische voorgangsters die aan de telefoon hebben gehangen en hebben gezegd: „Ik heb op je gewacht. Waarom heb je niet gebeld?”

Als geen ander weet Almodóvar dat film ons geen – evenmin als alle andere kunstvormen – inzicht kan geven in al die paradoxale, perverse en pijnlijke kanten van liefde en lust. Maar hij weet ook dat film als massamedium al die facetten vergroot en verspreidt, totdat we vanzelf gaan denken dat film ons voorschrijft hoe we moeten verlangen. Film is wel eens een droomfabriek genoemd en een empathie-accelerator, maar film is uiteindelijk waarschijnlijk vooral een ‘sex machine’.

Kijken en terugkijken

Dat is ook het aan Slavoj Zizek ontleende motto van een rozerood en suikerspinroze boek dat begin dit jaar verscheen onder de titel She Found it at the Movies. Een heterogeen gezelschap van 21 vrouwelijke en niet-binaire, heteroseksuele of queer schrijvers haalt daarin herinneringen op aan hoe de cinema seksuele lust in hen ontwaakte. Voor James Dean of foute mannen, voor Liesl „16 bijna 17” uit The Sound of Music, voor rolmodellen en ‘gender bending’ iconen als Marlene Dietrich of Lauren Bacall en Timothée Chalamet.

De auteurs van She Found it at the Movies claimen het aloude cinefiele voyeurisme terug van de dominante mannelijke blik. Vrouwelijke lust koppelden ze daarmee los van de vrouw als lustobject. Vrouwelijke lust beschrijven deze auteurs als iets wat campy, grappig en ongemakkelijk mag zijn. Rode draad in deze gracieuze verkenning: film is zo’n sterk afrodisiacum dat het al snel niet meer gaat om de fictieve Liesl of de echte Timothée. Je wilt je vooral verlustigen in hún blik. Terugkijken en bekeken worden tegelijkertijd. Een spel tussen twee, of meer paar ogen.

#Metoo-superheldin

2020 was een uitzonderlijk goed jaar voor vrouwenrollen die braken met de door witte mannelijke heteroseksuele fantasieën gevormde stereotypen en ideaalbeelden uit de filmgeschiedenis. Vrouwen die smachten en verlangen maar hun eigen lust moeten leren begrijpen en hun eigen erotiek moeten vormgeven, zoals recentelijk in de lesbische biopic Ammonite over paleontoloog Mary Anning of de schrijversbiografie Shirley van Josephine Decker. Joanna Hogg liet in The Souvenir zien hoe het voelt als vrouw voor een foute man te vallen, en keerde dat clichébeeld binnenstebuiten. We zagen complexe individuen die niet langer werden gereduceerd tot metafoor van eerste menstruatie tot menopauze.

Lees ook: Kate Winslet en Saoirse Ronan mochten de regie nemen voor hun seksscène in ‘Ammonite’

Films als Never, Rarely, Sometimes, Always of The Assistant en Test Pattern belichtten noodzakelijkerwijs de giftige andere kant: het perspectief van vrouwen die monddood en verlamd zijn gemaakt door seksueel grensoverschrijdend gedrag en geweld. En die steeds maar weer geconfronteerd worden met hardnekkige gedragspatronen waardoor ze voortdurend gedwongen worden aan zichzelf te twijfelen: ben ik gek, heeft hij niet toch gelijk, is het mijn fout?

Het bereikte ook de mainstream. De voornaamste vijand van Gal Gadot in Wonder Woman 1984 is alledaags seksisme; ze wordt een #metoo-superheldin die afrekent met de manier waarop mannen alleen al naar haar kíjken.

Veel gaat in film om die blik. Om de objectiverende ‘male gaze’, of om de subjectieve ‘female gaze’, die niet wil laten zien hoe iets eruitziet, maar hoe het voelt. Dat brengt ons terug bij The Human Voice. En het feit dat er niets zo sexy is als een menselijke stem. Niet voor niets zochten geliefden die in 2020 niet bij elkaar konden zijn steeds vaker hun toevlucht tot het ouderwetse telefoongesprek. Tot de nabijheid van een stem in een driedimensionale akoestische ruimte. Wat Swinton en Almodóvar ons laten zien in die een half uur durende film, die in 2021 toch echt ook op een groot doek bekeken moet worden, is hoeveel rollen er zijn die vrouwen kunnen spelen. Lust is zacht en moorddadig, wanhopig en hard, sexy en pervers, autonoom en een zootje, omdat het dat allemaal tegelijk is. Zo krijgen personages en toeschouwers de regie terug over hun eigen lust. En zo krijgt iedereen een minder eenzijdig beeld van wat liefde kan zijn.