Analyse

Van ‘Saving Christmas’ naar een harde lockdown. Hoe kon het zo misgaan bij de Britten?

Lockdown VK Door de belofte van een ‘normale’ Kerst aan Britse kiezers was de regering-Johnson niet scherp genoeg op de nieuwe coronavariant.

Een rij voor een Tesco-supermarkt in Londen.
Een rij voor een Tesco-supermarkt in Londen. Foto Hannah McKay/Reuters

’Twas Days Before Christmas’ en door het gehele Verenigd Koninkrijk plande niemand een normale Kerst, zelfs niet een beetje. De havens zijn gestremd. Op de snelwegen staan tientallen kilometers files van vrachtwagens. De treinstations van Londen zagen een ware exodus van stedelingen. Ministers waarschuwen dat het coronavirus niet onder controle is. Hoe het misging? Een reconstructie.

23 november: Kerst redden

Kerst in het Verenigd Koninkrijk is bijzonder. Meezingen met carols én George Michael, kalkoen eten met familie, drinken en je lens winkelen op Boxing Day: het hoort er allemaal bij. Een gemiddeld Brits gezin geeft in december 800 pond meer uit dan in een gewone maand. Kerst is van levensbelang voor pubs, restaurants en winkeliers.

Om de economie overeind te houden en kiezers tevreden te stellen, spreekt premier Boris Johnson met Nicola Sturgeon (Schotse nationalisten), Mark Drakeford (Labour) en Arlene Foster (unionisten), de regeringsleiders van Schotland, Wales en Noord-Ierland op 24 november af dat van 23 tot 28 december de reisbeperkingen tussen de landen binnen het koninkrijk worden opgeheven..

„Ik kan niet zeggen dat Kerstmis normaal zal zijn. Maar in een periode van tegenslag, is tijd met naasten nog kostbaarder”, zegt Johnson in het Lagerhuis. „We willen een vorm van Kerst. We hebben het nodig.” Saving Christmas, is vanaf dat moment een politiek doel met de grootste prioriteit.

2 december: Terug naar normaal

De zomer was het oog van de orkaan, waarschuwden Britse wetenschappers in juli en augustus. Het aantal besmettingen was gedaald. Maar toen al wisten bestuurders dat de winter grimmig kon worden. Toen het aantal Covid-gevallen begin september opliep werden beperkingen weer ingevoerd. Minder strenge maatregelen bleken niet te werken. Het aantal vastgestelde besmettingen per dag bleef stijgen.

Labour riep in oktober op tot een lockdown tijdens de herfstvakantie. Onder druk van zijn libertarische fractiegenoten weigerde Johnson, ook al waarschuwde de hoogste medische regeringsadviseur dat de geldende beperkingen „niet genoeg zijn” om het virus in te dammen.

Uiteindelijk zwicht Johnson en voert hij een lockdown in voor Engeland voor november. Die heeft effect. Het aantal positieve tests in Engeland daalt snel: tot 10.600 op 30 november.

In een toespraak op 2 december is Johnson uitbundig. Het virus is onder controle en de Britse toezichthouder heeft het vaccin van Pfizer en BioNtech goedgekeurd. Johnson: „We hoeven niet langer louter te hopen dat we tegen de lente kunnen terugkeren naar normaliteit, maar we kunnen erop rekenen dat wij zullen slagen.”

Het verlaten terrein van de ferryterminal in Dover. Foto Neil Hall / EPA

Toch is er iets vreemds aan de hand. In het Engelse graafschap Kent, ingeklemd tussen Londen en de oostkust, is tijdens de lockdown het aantal besmettingen juist toegenomen, van een wekelijks gemiddelde van 108 gevallen per honderdduizend bewoners eind oktober tot 288 per honderdduizend. „Een zorgelijke toename van 167 procent”, constateert het lokale nieuwsmedium Kent Online. In het industriele en stedelijke gebied op de as Cardiff-Swansea-Port Talbot in Wales woekert het virus eveneens.

14 december: Nieuwe variant

Nog geen twee weken na de lockdown, staat Matt Hancock in het Lagerhuis. De minister van Volksgezondheid weet dat hem een moeilijk debat te wachten staat. Hancock moet aankondigen dat Londen, het economische hart van het land, in het strengste niveau van coronamaatregelen geplaatst zal worden, Tier 3. Dat betekent horeca dicht. Hancock weet dat de kritiek op het stelsel van dreigingsniveau’s zal aanzwellen. Deze spike is anders, betoogt Hancock. „In de afgelopen dagen hebben we een nieuwe variant van het coronavirus vastgesteld”, zegt de minister. „Eerste analyses suggereren dat deze variant zich sneller verspreidt.” De Wereldgezondheidsorganisatie is dan al ingelicht. Laboranten van Porton Down, waar ook het novitsjokgif is onderzocht waar in 2018 dubbelspion Sergei Skripal mee is vergiftigd, doen onderzoek.

Lees ook: ‘We werden weer aan land gezet en dat was dat’

De reacties op het nieuws van Hancock gaan meer over de beperkingen voor Londen dan over de nieuwe virusvariant. Er is geen paniek. Buurlanden in de EU nemen geen maatregelen. De regering van Johnson kondigt niet aan in gesprek te gaan met Brussel, Nederland, België en Frankrijk om eventuele reisbeperkingen te coördineren. Dat deden Johnson en de Franse president Emmanuel Macron in de lente aanvankelijk wel – al verliep dat moeizaam. Eigenlijk domineert half december die andere crisis: de Brexit. Johnson ruziet met de EU en haar lidstaten over een toekomstig handelsakkoord voordat de transitieperiode op 31 december verstrijkt. De sfeer is slecht, goed nabuurschap ver te zoeken.

16 december: Onmenselijk

De tegenstelling is gigantisch. Aan de ene kant waarschuwt de Britse regering dat corona gevaarlijker is dan ooit, aan de andere kant blijft Johnson vasthouden aan het doorgaan van Kerst. Hij is niet de enige die met de kwestie worstelt. Noord-Ierland en Wales hebben al aangekondigd na de Kerst in lockdown te gaan. De Welshe premier Drakeford zegt dat het besluit de versoepeling tijdens Kerst te schrappen „niet lichtzinnig genomen” dient te worden. Mensen hebben treinkaartjes gekocht, boodschappen gedaan en zich verheugd. Boze Britten zijn voor politici onberekenbare kiezers.

Johnson roept Britten op zo voorzichtig mogelijk te zijn. „’Tis the season to be jolly careful”, zegt hij al dagen. Maar de premier blijft overtuigd: gemuteerd virus of niet, de versoepeling blijft. Het zou „onmenselijk” zijn om Kerst te schrappen, zegt hij op 16 december.

Medisch adviseur Chris Whitty staat op dezelfde persconferentie naast Johnson en vult aan: modellen tonen aan dat hoe meer mensen samenkomen, hoe meer Britten zullen komen te overlijden.

19 december: Blijf thuis

Als Johnson op zaterdag om 16.00 uur het land toespreekt, is hij al bijgepraat over een twee uur durende videovergadering die twintig van zijn wetenschappelijke adviseurs een dag eerder hadden. De experts, verzameld in het New and Emerging Respiratory Virus Threats Advisory Group (NERVTAG), kwamen met somber nieuws. De wetenschappers zijn „gematigd overtuigd” dat de nieuwe virusmutatie besmettelijker is en het reproductiegetal met 0,39 tot 0,93 laat stijgen.

Een maand lang hield Johnson de Britten voor dat samenkomen met Kerst veilig kon. Nu moet hij hen met klem afraden hun plannen uit te voeren. Londen en Kent gaan op slot. De rolluiken van de maatschappij ratelen naar beneden. Blijf thuis, is net zoals tijdens de strengste lockdown in maart weer de regel. Op Heathrow en de belangrijke treinstations is het afgeladen. Vooral twintigers en begin dertigers die in de doorgeslagen Londense huizenmarkt kleine appartementen met elkaar delen, besluiten toch naar hun ouders in verre graafschappen te vluchten.

20 december: CLOSED

Als reactie op de uittocht, schiet de regering in overdrive. Minister Hancock waarschuwt dat een harde lockdown tot ver in de lente nodig kan zijn. Dan pas zijn de kwetsbaarsten ingeënt, mits het Oxford-vaccin snel wordt goedgekeurd. De regering heeft overleg met EU-lidstaten nagelaten. Hoofdsteden zien de alarmerende krantenberichten en improviseren. Ze leggen vlieg-, trein- en ferryverkeer stil. THE PORT OF DOVER IS CLOSED, tweet de havenautoriteit in caps lock. Wales gaat ook in onmiddellijke lockdown.

Foto Toby Melville/Reuters

21 december: Dreigend tekort sinaasappelen

Supermarkt Sainsbury’s waarschuwt voor mogelijke tekorten aan groenten en fruit. De gestremde handel is politiek. Nog steeds is er geen handelsakkoord. Eurosceptische Tories vinden dat het besluit van Macron het vrachtverkeer stil te leggen, bewijs is voor zijn onbetrouwbaarheid. Weglopen zonder deal, adviseren zij.

De Schotse premier Sturgeon eist verlenging van de onderhandelingen. Zij stelt: Johnson kon deze perfect storm van ernstige tweede piek en Brexit-finale in de zomer al zien aankomen. Als regeren vooruitzien is, heeft Johnson gefaald. Met slechts negen dagen voordat mogelijk nog meer chaos ontstaat, is de opgave voor Johnson om zijn politieke carrière te redden gigantisch.