Vijfduizend KLM’ers moeten dit jaar vertrekken. Elbers: „Het is anders als je ziet dat het om mensen gaat die je kent. Het doet me veel.”

Foto Merlijn Doomernik

Interview

KLM-topman Pieter Elbers: ‘De blauwe familie kan wel tegen een kras’

Aan de top in de coronacrisis Luchtvaartmaatschappij KLM lijdt ernstig onder corona. Ze moest miljarden lenen en zwaar saneren. Topman Elbers houdt geloof in de luchtvaart. „Ik wil vooruit en we gaan vooruit.”

Op de dag van het gesprek met topman Pieter Elbers hebben tweeduizend van zijn medewerkers afscheid genomen van KLM. Aan het eind van de middag loopt een vrouw met een bos bloemen het hoofdkantoor uit. Even eerder heeft Elbers op zijn kamer verteld hoe die ochtend in hangar 10 op Schiphol een goodbye lane was ingericht. Daar konden vertrekkende KLM’ers hun pasje, uniform en laptop inleveren.

Het was emotioneel, zegt hij. „Het zijn mensen met lange dienstverbanden. Ik ben blij dat we dat heel netjes hebben gedaan.”

Heeft het hem diep geraakt? Veel mensen moet hij persoonlijk hebben gekend. „Ja, velen. Ik werk hier ook bijna dertig jaar. Je maakt op zo’n ochtend een praatje met ze. Normaal gaan mensen weg met ballonnen en taart. Dat kan nu allemaal niet. Er kan niks en er mag niks.”

Terug op kantoor in Amstelveen heeft hij in een intern bericht geschreven dat „getallen dan ook een gezicht krijgen”. Eén op de zeven KLM’ers moet dit jaar vertrekken, 5.000 van de 33.000. „Het is anders als je ziet dat het om Linda en Piet gaat. Ja, het doet me zelf ook wel veel.” Elbers zoekt nog even naar woorden, maar blijft dan stil.

Het had een mooi jaar moeten worden, 2020. Het jaar nadat KLM groots zijn honderdjarig jubileum had gevierd. Er zouden miljarden worden geïnvesteerd, duizenden mensen bijkomen, de lijn van goede financiële resultaten zou worden doorgetrokken. Maar toen Donald Trump half maart het luchtruim sloot, realiseerde Elbers zich dat zijn maatschappij in een serieuze crisis zou landen.

Wat is het eerste wat jullie deden?

„Trump kondigde het aan, dezelfde avond ging het in werking. Het luchtruim ‘sluiten’ was het beeld, maar de realiteit was dat we geen Europeanen meer naar de VS mochten brengen, en een paar dagen later geen Amerikanen meer naar Europa. Daarna liep het snel verder terug, maar we zijn door repatriëring en vluchten met medische spullen nooit helemaal gestopt met vliegen.

„We hebben dingen versneld. We besloten kosten te besparen, banen te schrappen, investeringen op te schorten. We hebben snel het netwerk aangepast. In april stond 90 procent van de vloot aan de grond – zo’n honderdzestig vliegtuigen.”

Op kantoor was het toen uitgestorven?

„Ja. Ik ben hier zelf wel elke dag geweest. We hebben met de directie een crisisteam gevormd, vier à vijf mensen, met wie we hier elke dag waren. In deze kamer. Hier is voldoende ruimte.”

Hij wijst om zich heen in een kamer van zeker zestig vierkante meter, met een vergadertafel (glas, steunend op een vliegtuigvleugel) waar in normale tijden veertien mensen aan passen. In grote vitrinekasten staan Delfts blauwe huisjes, op de grond en op kasten vliegtuigmodellen die teruggaan tot de legendarische Uiver uit 1935.

„We hebben een kwart miljoen Nederlanders en Europeanen gerepatrieerd. We zijn weer drie of vier keer naar Sydney gevlogen. Daarmee waren we twintig jaar geleden gestopt. Via [eiland] la Réunion naar Zuid-Afrika. Naar Lima. Onze bemanningen ter plaatse in coronaproof pakken. Het is moeilijk, maar dankbaar werk geweest. Ik ben zelf in die tijd veel op Schiphol gaan kijken als er een vlucht terugkwam.”

Wat voor sfeer ontstaat er dan in het bedrijf?

„Vooral saamhorigheid, samen de schouders eronder. Iedere ochtend om 08.00 uur en elke middag om 17.00 uur kwamen we fysiek bij elkaar. Daarna ging ieder zijns weegs.”

Welke besluit in die tijd staat u nog bij?

„We besloten half maart de [Boeing] 747 eerder uit te faseren. Dat stond gepland voor 2021. Als je dat een jaar naar voren haalt, betekent dat van alles voor planning en vliegopleiding.

„Maar begin april, op een vrijdagavond, kreeg ik een telefoontje van Frans van Houten van Philips. ‘Pieter, we hebben medische apparaten nodig. We komen luchtvracht tekort.’ In een paar dagen hebben we de vier 747’s weer in gebruik genomen. Voor het eind van de week vlogen we op China en hadden we de beademingsapparaten en beschermende middelen opgehaald. Overheid, Philips en wij hebben toen heel snel geschakeld. Dat geeft trots in het bedrijf.”

Wanneer kwam uw financieel directeur vertellen dat het zo niet verder kon?

„Het was vanaf april duidelijk dat het heel heftig was. Je maakt voortdurend projecties en afwegingen: welke investeringen kun je uitstellen, aan welke kosten kun je nog iets doen?”

Dan ziet u dat u het niet redt zonder steun. Belt u dan met minister Hoekstra?

„De contacten zijn intensief genoeg om dat niet van één telefoontje te laten afhangen. Het was duidelijk dat we een volgende stap met de leningen moesten zetten, aan beide kanten.”

Het kabinet maakte op 26 juni bekend dat het KLM een directe lening van 1 miljard euro zou verschaffen en garanties op bankleningen voor 2,4 miljard euro om de crisis door te komen. In de eerste drie kwartalen leed KLM een verlies van 234 miljoen euro, zonder de loonsubsidies van de NOW zou dat 500 miljoen euro zijn geweest.

Elbers: „Over de hele wereld lijden luchtvaartmaatschappijen verlies. Volgens luchtvaartorganisatie IATA 97 miljard euro in 2020 en nog eens 32 miljard euro in 2021. Overal hebben overheden actie ondernomen. Voor het merendeel met leningen. Slechts op enkele plekken met kapitaalsteun.

„De Nederlandse overheid heeft geacteerd in lijn met wat elders gebeurt. Ik ben dankbaar voor de leningen. Natuurlijk heeft dat geleid tot moeilijke discussies met de bonden. Maar ik ben blij dat de steun er is.

„Het andere deel van de steun is de NOW. Die kennen ze in andere landen niet. Die gaf ons veel operationele flexibiliteit ten opzichte van de oude werktijdverkorting. Nu konden we snel schakelen, want iedereen kon werken, zoals bij het ophalen van die medische instrumenten.”

Lees ook: Corona zet de tegenstelling in de luchtvaart op scherp: wel of geen groei?

Hoe kijkt u terug op de onderhandelingen met de bonden over de door de overheid gewenste bezuiniging op arbeidsvoorwaarden? Hebbende vakbondsbestuurders u teleurgesteld?

„Ik probeer de oordelen over personen altijd los te koppelen van het doel dat we hebben. Doel was met die lening vaste grond onder de voeten te krijgen. Daar kwamen arbeidsrechtelijke voorwaarden bij. Dat was een afweging van het kabinet. Ik heb hier gezegd dat het niets uitmaakt wat wij daarvan vinden.

„Er komt dan wel een bepaalde dynamiek in het bedrijf, met honderd jaar historie en lange tradities van arbeidsvoorwaardenoverleg. Dat maakt het een moeizaam traject, waarin we veel aandacht in media kregen.”

Is de saamhorigheid ondermijnd?

„Natuurlijk heeft dit intern spanningen getrokken. Tussen collega’s, tussen beroepsgroepen. Dat is heel vervelend. Tegelijkertijd is het als in een huwelijk of familie. Je moet samen door. De blauwe familie kan wel tegen een kras.”

De piloten zijn hier nog boos over.

„U zegt het. Ik weet niet zo goed hoe ik daarop moet antwoorden. We hebben afspraken met ze gemaakt. Mensen, blik vooruit! Als we dingen met elkaar te bespreken hebben, doen we dat binnenskamers. Dat doe ik niet via de media.”

Ze kunnen niet boos blijven, vindt u?

„U moet me geen woorden in de mond leggen. Ik wil vooruit en we gaan vooruit. Daar waren deze leningen noodzakelijk voor. En aan die lening zitten voorwaarden. Moeilijk, pijnlijk – nieuw, maar noodzakelijk.”

Voelt u ook de afgunst vanuit andere sectoren: KLM wel en wij niet?

„Ik kan me goed voorstellen dat mensen vanuit hun eigen situatie kijken naar wat bij KLM gebeurt. Normaal zijn leningen een zaak van het bedrijf, nu is er een bredere dynamiek en publieke aandacht. Het is natuurlijk ook verschrikkelijk wat in de horeca en reiswereld gebeurt. Ik ben de overheid dankbaar voor deze lening en ondersteuning. De NOW-steun geldt voor heel Nederland. KLM, als grote werkgever en in een sector die hard wordt geraakt, heeft daarom een groot bedrag ontvangen.”

Wanneer denkt u weer veel te kunnen vliegen?

„Dat is ongewis. IATA voorspelt dat we in 2023, 2024 terug zijn op het niveau van voor Covid. De laatste weken, met al het nieuws over de vaccins, zijn de verwachtingen iets positiever. Afgelopen zomer werd in Europa weer gevlogen. Toen kwam de vraag best snel terug. Transavia, onderdeel van KLM, vloog in april en mei helemaal niet. In juni en juli zaten we weer op 60, 70 procent.”

Heeft u dat verbaasd?

„Nee. U zal van mij niks anders verwachten, ik geloof enorm in de toekomst van de luchtvaart.”

Heeft u ooit gedacht: mensen gaan het vliegen heroverwegen vanwege het klimaat?

„De luchtvaart blijft een belangrijke rol spelen bij de wederopbouw van de economie. Mensen willen weer familie en vrienden zien, op vakantie gaan. Ze zullen dat wel bewuster willen doen. Wij investeren daarom in biobrandstoffen, zorgen dat mensen kunnen kiezen hoe ze CO2 willen compenseren. Dat laten we een nog belangrijker rol innemen.”

Is het onvermijdelijk dat Frankrijk en Nederland in 2021 kapitaalsteun verlenen door meer aandelen te kopen?

„Ik begrijp dat er veel over gezegd wordt als je kijkt naar onze financiële situatie. Wij zijn een beursgenoteerd bedrijf. Ik kan niet vrijelijk speculeren over mogelijke kapitaalinjecties.”

Heeft de crisis de relatie veranderd met Air France en de holding?

„We hebben samen een ongelooflijke rollercoaster achter de rug. De dagelijkse uitdagingen zijn hetzelfde bij Air France en KLM. Dus ik heb intensief contact met Anne Rigail, ceo van Air France. Belangrijk is dat je transparant overlegt wat je aan het doen bent. Dat gaat goed.”

Uw relatie met ‘Parijs’ was nooit geweldig. Kan deze crisis helpen die te verbeteren?

„Nou… ik ben vooral bezig geweest te zorgen dat we hier de goede dingen doen. Uiteindelijk moeten we zorgen dat de luchtvaartmaatschappijen en daarmee ook de holding de crisis zo goed mogelijk doorkomen. De relatie is daar eh… eh… Het belangrijkste is dat we het goed doorkomen met elkaar.”

Waarom horen we de hele tijd uit Frankrijk dat er meer samenwerking, meer integratie moet komen?

„Dat moet je Frankrijk vragen.”

Wordt u daar zenuwachtig van?

„Ik word niet zo snel zenuwachtig. De wereld is in 2020 niet dezelfde als toen we fuseerden in 2004. Zo is de rol van digitalisering heel anders. Je moet altijd kijken of je zaken efficiënter kan organiseren. Maar uiteindelijk moet je wel zorgen dat de snelheid en de korte lijnen in stand blijven. Daar heb je een complete KLM voor nodig en kun je niet zomaar naar goeddunken stukjes uithalen of wegintegreren.”

Verwacht u dat deze crisis de luchtvaart sterk verandert?

„Eerdere crises hebben altijd geleid tot overnames. Dat ligt nu ook in de lijn der verwachting. Verder zal de Covid-crisis een aantal trends versnellen. Op het gebied van digitaliseren, innovatie, gebruik van AI voor onze planning. De tijd dat alleen schaalvoordelen belangrijk waren, ligt achter ons. Nu gaat het vooral om snelheid. Innovatiekracht. Dicht op de operatie zitten.

„Ook alles wat te maken heeft met duurzaamheid, met bewust vliegen, krijgt een versnelling.”

De kans dat klimaateffecten worden beprijsd, wordt steeds groter.

„Dat kan ook, als dat overal maar op dezelfde manier gebeurt. Als het leidt tot structurele verduurzaming.”

Bent u niet te afhankelijk van vliegen op alle continenten? Als de reisbeperkingen zorgen dat we in bubbels gaan reizen en de Europeanen alleen maar in Europa mogen reizen, en de Amerikanen alleen maar daar…

„Ik geloof er helemaal niks van dat we in bubbels blijven reizen. Dat zijn tijdelijke situaties totdat we een structurele oplossing hebben. Ik ben blij als we dadelijk een bubbel tussen Nederland en Amerika hebben, dan kunnen we weer beginnen. Maar het is tijdelijk totdat de vaccins overal zijn, totdat een manier is gevonden om covid definitief uit onze samenlevingen te bannen.”