Analyse

De vraag is nu: moeten er in Den Haag koppen rollen?

Politieke verantwoordelijkheid Welke politieke gevolgen krijgt de Toeslagenaffaire? Aftreden van het kabinet tijdens coronacrisis is ingewikkeld.

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financien en Staatssecretaris Bas van 't Wout van Sociale Zaken en Werkgelegenheid geven een reactie op het rapport van de parlementaire onderzoekcommissie over de toeslagenaffaire.
Staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financien en Staatssecretaris Bas van 't Wout van Sociale Zaken en Werkgelegenheid geven een reactie op het rapport van de parlementaire onderzoekcommissie over de toeslagenaffaire. Foto David van Dam

Wanneer valt een kabinet? En waarover? Die vragen galmen na door de (lege) Haagse wandelgangen sinds de commissie-Van Dam donderdag haar vernietigende rapport Ongekend onrecht uitbracht over de vele gemaakte fouten rondom de kinderopvangtoeslag.

Bij dit al jaren spelende schandaal, zo is nu ook parlementair vastgesteld, heeft de rijksoverheid op alle fronten gefaald. Alle betrokken instanties maakten grote fouten, keken weg of lieten anderszins de misstanden onnodig lang voortbestaan.

Van de „spijkerharde wetgeving” door kabinet en parlement, en de „oververhitte politieke behoefte aan fraudebestrijding” tot het schenden van „diverse rechtsbeginselen” door de Belastingdienst bij aangespannen bezwaarprocedures en het veronachtzamen van de (rechts)bescherming van burgers door, nota bene, de hoogste bestuursrechter.

Een „optelsom van onvermogen”, allitereerde de commissie-Van Dam verder, bij „alle betrokken staatsmachten”, waardoor tienduizenden gezinnen die door de Belastingdienst jarenlang onterecht zijn klemgezet er helemaal alleen voor stonden.

„Daar kun je je alleen maar voor schamen”, reageerde premier Rutte (VVD) vrijdagmiddag na afloop van de ministerraad. Op de vraag bij dezelfde persconferentie of hij er politieke verantwoordelijkheid voor zal gaan nemen, zei Rutte dat dat „te vroeg” is om te zeggen. „Op de politieke weging kan ik niet vooruitlopen.”

Lees ook de reactie van slachtoffers: ‘Zie je wel: ik had gelijk. Ik ben niet gek’

Bijeenkomst in het Catshuis

Er zijn in het verleden kwesties geweest waarover ministers of hele kabinetten struikelden, die zo op het eerste gezicht minder zwaar waren: de paspoortaffaire in 1988, het reiskostenforfait een jaar later, interne ruzie over het Nederlanderschap van VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali in 2006.

In dit geval, de Toeslagenaffaire, is niet alleen het individuele leed van burgers aanzienlijk omvangrijker, het aantal betrokken bewindslieden ligt veel hoger. Het aantal politieke partijen trouwens ook. Regeringspartijen CDA, VVD en D66 en in het vorige kabinet ook de PvdA, leverden allemaal ministers of staatssecretarissen die voor het toeslagenbeleid en de fraudebestrijding verantwoordelijk zijn (geweest).

Dat gegeven blijkt voor het kabinet geen reden om al meteen politieke consequenties uit het vernietigende onderzoek te trekken. Komende dinsdag zal een deel van het kabinet samenkomen in het Catshuis om informeel over het rapport van de commissie-Van Dam te spreken.

Bij de vraag of en hoe er ‘politieke verantwoordelijkheid’ moet worden genomen, speelt een aantal overwegingen een rol. Zo zijn er factoren die het best gunstig maken om het grootste politiek gebaar te maken dat er is: het kabinet biedt in z’n geheel het ontslag aan bij de koning. Allereerst zouden gedupeerde ouders er in morele zin genoegdoening mee krijgen. Zij voelen zich namelijk vooral ongelijk behandeld: toen zij iets vermeend fouts hadden gedaan, werden ze keihard aangepakt. Als de ‘hoge heren in Den Haag’ wanbeleid voeren, gaan zij vaak vrijuit. Al valt ertegenin te brengen dat sinds 2014 al twee staatssecretarissen op het toeslagendossier zijn gesneuveld (VVD’er Frans Weekers en D66’er Menno Snel vorig jaar).

Bestuurlijk gezien zou het aftreden van het kabinet niet al te grote gevolgen hebben. Met de Tweede Kamerverkiezingen voor de deur, half maart, is het kabinet eigenlijk al uitgeregeerd. Die paar laatste maanden kunnen heel goed in demissionaire stand worden voltooid. Het tweede kabinet-Kok deed hetzelfde in 2002 na het kritische onderzoeksrapport over de val van de moslimenclave in Srebrenica. Er waren nog maar vier weken tot de volgende verkiezingen.

Daarbij zal de demissionaire status de onderlinge politieke spanning binnen de coalitie, behoorlijk opgelopen door de tweede coronagolf, wellicht wegnemen. Tijdens de komende verkiezingscampagne, altíjd bron van rivaliteit, zouden de gemaakte fouten bij de Belastingdienst niet meer als verwijt hoeven klinken – als dat al een rol speelt in een door corona gedomineerde campagne. Ook zou het verlichting bieden voor drie hoofdrolspelers in het toeslagendossier die nu lijsttrekker zijn: premier Rutte, minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA) en de vorige minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher (PvdA).

Vol mandaat nodig

Er is één groot bezwaar tegen de ultieme stap van het kabinet: de huidige coronacrisis. Een land in nood, sinds afgelopen week zelfs in zware lockdown, heeft een regering nodig met een vol mandaat. Hoewel er staatsrechtelijk geen regels zijn voor wat een demissionaire regering wel en niet mag doen – dat bepaalt de Tweede Kamer –, is het ongebruikelijk om dan ingrijpende besluiten te nemen.

Daarbij zullen getroffen sectoren – de zorg, de horeca, de detailhandel – toch liever een volwaardige gesprekspartner hebben in Den Haag dan een kabinet dat één hand op de rug gebonden heeft.

Lees ook: ‘Wij juristen maakten te weinig kabaal’

De mildere optie die op het Binnenhof rondzoemt, is dat niet het gehele kabinet opstapt, maar één betrokken hoofdpersoon. Daarbij klinkt eigenlijk maar één naam: die van VVD’er Eric Wiebes, de huidige minister van Economische Zaken en Klimaat en in het vorige kabinet als staatssecretaris van Financiën verantwoordelijk voor de kinderopvangtoeslag.

Eén zoenoffer van een zwaargewicht zou voor gedupeerde ouders en getergde oppositiepartijen wellicht voldoende zijn. Maar ook voor Wiebes geldt: hij speelt een belangrijke rol in het huidige crisisbeleid van het kabinet. Hij is de man van de creatieve ideeën om de economische schade beperkt te houden, en een van de ontwerpers van het financieel-economisch steunbeleid. Daarbij zal de grootste regeringspartij niet makkelijk een bewindspersoon laten gaan: eerder sneuvelden al Halbe Zijlstra als minister van Buitenlandse Zaken en Mark Harbers als staatssecretaris van Vreemdelingenzaken.

Voorlopig ligt de vraag over een vrijwillig vertrek van (een deel van) het kabinet op tafel. De politieke druk loopt pas echt op als de Tweede Kamer over het rapport zal debatteren. Het dit weekend begonnen kerstreces duurt nog drie weken.