Cubaanse pulsen of hysterie van de VS

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: hoe ontstonden de klachten van Amerikaans ambassadepersoneel op Cuba?

Op de achtste verdieping van onder andere Hotel Nacional werd men onwel.
Op de achtste verdieping van onder andere Hotel Nacional werd men onwel. Foto Tibor Bognár

Ze zijn eruit: het waren waarschijnlijk aanvallen met radiogolven, gepulste radiogolven. Vorige week publiceerde een commissie van de Amerikaanse National Academies of Sciences (NAS) een rapport over de gezondheidsklachten die het personeel van de Amerikaanse ambassade in Havana begin 2017 ontwikkelde. Ze kwamen in deze rubriek ter sprake op 13 oktober 2017.

Tussen december 2016 en juni 2017 hoorden zo’n vijfentwintig leden van de ambassade in Havana ’s avonds en ’s nachts opeens rare, harde geluiden. Het was meestal in het eigen huis (in een diplomatenwijk), soms in een hotel en ging vaak gepaard met pijn in het oor en een vreemd drukkend gevoel in het hoofd. Het geluid wordt omschreven als gekrijs, getsjirp of geklik. Het duurde vaak maar een paar seconden, soms een half uur. Opvallend was dat het veranderde als je je hoofd draaide of als je je verplaatste. Vaak volgden er chronische klachten zoals slapeloosheid, vermoeidheid, evenwichtsstoornissen, tinnitus en nog zo wat. Het geheel is geduid als een aanval door kwaadwillenden. Gekloot van de Russen. Het Wikipedia-lemma ‘Havana syndrome’ geeft een overzicht en The New Yorker bracht op 9 november 2018 een mooie reconstructie. De University of Miami onderzocht problemen met het gehoor en het evenwicht en de University of Pennsylvania onderzocht klachten die leken op het effect van lichte hersenschuddingen.

Een rommeltje

De meeste gedupeerden hebben inmiddels nergens meer last van maar een enkeling tobt nog wat na. En het is natuurlijk nooit leuk als ambassadepersoneel door kwaadwillenden wordt aangevallen. Daarom is de NAS gevraagd het verrichte onderzoek te beoordelen.

Dat is niet makkelijk geweest. Onder de gedupeerden zaten veel CIA-agenten die ontraceerbaar moesten blijven. De onderzoeksresultaten uit Miami en Philadelphia zijn daarom in geaggregeerde toestand aangeleverd. Een ramp. Er kwam bij dat veel onderzoek niet volgens de regels en vaak érg lang na de vermeende aanvallen was uitgevoerd. Veel steunde ook op zelfrapportage. Van de meeste gedupeerden was bovendien de gezondheidstoestand vóór de ‘aanvallen’ niet beschreven en verder ontbraken gegevens van een controlegroep uit dezelfde diplomatenwijk die niet was ‘aangevallen’. Kortom: een rommeltje.

De NAS-commissie heeft korte metten gemaakt. Uit géén van de onderzoeken is een heldere conclusie te trekken, stelde ze vast, ook niet uit de verontrustende hersenscans die in de JAMA van 23 juli 2019 werden besproken. De vele chronische klachten vond ze te weinig specifiek. Dat sommige wel degelijk objectiveerbaar waren (tragere oogbeweging, verminderd evenwichtsgevoel) deed daar niets aan af. Ze konden er al geweest zijn vóór de aanvallen.

Acute lawaaisensaties

Uiteindelijk heeft de commissie alleen de ondervonden acute effecten als karakteristiek voor de ‘aanvallen’ beschouwd: het plotselinge harde, vreemde geluid in combinatie met zijn eigenaardige richting- of plaatsgevoeligheid. Meer niet. Verklaringen kunnen in principe uit vier richtingen komen, bedacht de NAS: het kan ‘allemaal psychisch’ zijn, er kan sprake zijn van een vergiftiging of infectie, of de gedupeerden stonden bloot aan gerichte bestraling met energierijke stralen. Vergiftigingen en infecties leiden zelden tot acute lawaaisensaties maar voor die straling bleek wel een kandidaat te vinden. Opeens kwamen de proeven waarover Allan H. Frey van Cornell University in 1961 en 1962 rapporteerde weer boven water. Frey had ontdekt dat sommige mensen radarpulsen kunnen horen en die waarneming in experimenten uitgewerkt. Hij onderwierp proefpersonen aan gepulste radiogolven uit het gigahertz-bereik, het soort dat magnetrons, wifi-hotspots en smartphones gebruiken, en het blijkt nu dat die globaal dezelfde dingen waarnamen als het ambassadepersoneel uit Havana. En het staat vast dat de Russen experimenten deden met mogelijk militaire toepassing van het fenomeen. Een deel daarvan was reproduceerbaar gebleken. De NAS-commissie zou het werk graag in dubbelblinde experimenten herhaald zien, maar begreep de ethische bezwaren.

In ieder geval noemt zij gepulste radiogolven een ‘likely’ verklaring voor de sores van het ambassadepersoneel. Ongelukkig genoeg laat ze niet zien hoe zo’n aanval dan in zijn werk moet zijn gaan. Hoe werden gedupeerden op de 8ste verdieping van het Hotel Nacional en op de 21ste verdieping van het Capri Hotel met de straling bereikt? Hoe kan het dat huisgenoten op een paar meter afstand van een gedupeerde niets merkten? Moesten de radiopulsen de wifi niet ontregelen of sporen achterlaten in de smartphones? Daarop wordt niet ingegaan.

Zo verschuift de aandacht naar de psychische kant van de zaak. Kunnen autosuggestie en massahysterie ook een verklaring zijn? De Amerikanen Robert Bartholomew en Robert Baloh, medisch socioloog en neuroloog, zijn daarvan overtuigd. In 2019 presenteerden ze hun argumenten in de Journal of the Royal Society of Medicine. De opgesomde chronische klachten zijn doodnormaal voor mensen die angstig of gespannen zijn en aan angst en spanning was in de ambassade geen gebrek. Iedereen wist van de nachtelijke lawaaisensaties, er werd op bijeenkomsten voor gewaarschuwd en men liet ook het geluid horen dat te verwachten viel. Voilà, meer is niet nodig, zeggen B. en B. De NAS-commissie nam kennis van het voorbehoud maar noteerde dat de beschikbare onderzoeksresultaten geen bevestiging of weerlegging van de conclusie toestaan. Baloh en Bartholomew hebben er maar een boek over geschreven: Havana Syndrome.