Rechter: gemeente Amsterdam mag Kandinsky behouden

Roofkunst De gemeente Amsterdam hoeft Bild mit Häusern (1909) van Kandinsky niet terug te geven aan de erven Lewenstein. Dat heeft de Amsterdamse rechtbank woensdagmorgen bepaald.

Wassily Kandinsky, ‘Bild mit Häusern’ (1909).
Wassily Kandinsky, ‘Bild mit Häusern’ (1909). Foto collectie Stedelijk Museum Amsterdam

De gemeente Amsterdam mag het schilderij Bild mit Häusern (1909) van Wassily Kandinsky in bezit houden. Dat is de consequentie van een woensdagmorgen gedane uitspraak van de rechtbank in de hoofdstad.

Erfgenamen van de vorige eigenaar hadden vernietiging geëist van een bindend advies van de Restitutiecommissie, die in 2018 een verzoek om teruggave van het schilderij afwees. De rechtbank wees alle eisen van de familie af en oordeelde dat de Restitutiecommissie haar werk op voldoende deugdelijke en zorgvuldige wijze heeft uitgevoerd.

Het geclaimde schilderij maakte voor de Tweede Wereldoorlog deel uit van de kunstverzameling van het echtpaar Lewenstein. Op 9 oktober 1940 kocht de gemeente het werk op een veiling voor 265 gulden en nam het op in de collectie van het Stedelijk Museum.

In 2012 vroegen de erfgenamen van het echtpaar de gemeente om teruggave van het schilderij, dat inmiddels een waarde heeft van tientallen miljoenen. Beide partijen besloten daarop gezamenlijk om de Restitutiecommissie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bindend advies uit te laten brengen over de vraag of het schilderij inderdaad aan de erfgenamen moest worden teruggegeven. Na vier jaar onderzoek concludeerde de commissie dat het schilderij niet hoefde te worden teruggegeven.

De erfgenamen waren het daar niet mee eens en stapten naar de rechter. Maar die stelt hen op alle punten in het ongelijk. Onder meer omdat betrokken partijen hebben beloofd zich bij zo’n bindend advies neer te leggen. Alleen als de inhoud en totstandkoming van het advies ernstige gebreken vertonen kan de rechtbank tot vernietiging besluiten.

De rechtbank concludeerde ook dat de erfgenamen niet hebben aangetoond dat er sprake zou zijn van partijdigheid en belangenverstrengeling bij de leden van de Restitutiecommissie. Hen werden banden met het museum verweten.

De advocaten van de erfgenamen lieten direct weten in hoger beroep te gaan tegen de uitspraak.

In een op 7 december verschenen adviesrapport voor minister Van Engelshoven (D66, OCW) werd kritisch geoordeeld over het huidige teruggavebeleid van oorlogskunst. Dat zou te formalistisch en onvoldoende empathisch zijn. De adviescommissie onder leiding van de jurist Jacob Kohnstamm concludeerde ook dat de belangenafweging zoals de commissie die onder meer in het internationaal bekritiseerd advies over het schilderij van Kandinsky heeft gehanteerd „op onderdelen afbreuk doet aan het na te streven rechtsherstel”.