‘Iedere week gaan er beveiligers mee’

Bedreigde pers Journalisten deden al 114 keer melding van agressie en geweld bij het nieuwe platform PersVeilig. Media voelen zich genoodzaakt beveiligers in te huren.

De NOS schrapte in oktober het logo van de satellietwagens. Journalisten van de omroep worden geïntimideerd op straat en op de weg.
De NOS schrapte in oktober het logo van de satellietwagens. Journalisten van de omroep worden geïntimideerd op straat en op de weg. Foto ANP

Onlangs maakte Henk Ruijl, hoofdredacteur van Omroep West, het rooster voor zijn verslaggevers rond de jaarwisseling. Voor het eerst verdeelde hij beveiligers onder zijn collega’s: een direct gevolg van een reeks incidenten. Eind vorig jaar werden twee van zijn journalisten in de Haagse wijk Duindorp bedreigd en bekogeld met eieren, juist toen ze bewoners hun verhaal over het afblazen van een vreugdevuur wilden laten doen. Tijdens oudejaarsavond was het opnieuw raak: in Leiden gooiden bewoners met zwaar vuurwerk naar journalisten, waardoor ze hun straatinterviews niet konden afmaken.

De maatregelen die Omroep West en de politie moeten nemen zijn groot. Verslaggevers droegen in Duindorp, de Schilderswijk en tijdens protesten in de Haagse binnenstad verschillende keren steekvesten en gaan steeds vaker met satellietwagens zonder logo op pad. Ook raadde de politie ze af bepaalde wijken in te gaan. Die verruwde sfeer geeft de journalisten, maar ook hun naasten, een onveilig gevoel. „Toen een van ons verslag deed over handgranaten, keek zijn vriendin voordat ze naar buiten liep of er niet iets voor de deur lag”, zegt Ruijl. „Zo grijpt het zelfs in op het leven van een partner.”

Deze incidenten staan niet op zich. Journalisten deden dit jaar 114 keer melding van agressie, bedreiging en geweld bij PersVeilig, een initiatief van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren, de politie en het OM. 71 keer ging het om (online) bedreiging, 19 keer kwam er fysiek geweld aan te pas en 8 keer was er sprake van vernieling van camera, microfoon of andere materiaal. De meldingen kwamen van landelijke en regionale media, maar ook van lokale persbureaus en fotografen.

Coronaverzet leidt tot bedreiging van journalisten

Het aantal meldingen steeg dit jaar fors ten opzichte van 2019, maar dat lijkt deels te komen omdat het meldpunt pas eind vorig jaar de publiciteit zocht. Om erachter te komen of journalisten vaker te maken hadden met bedreigingen, gaat PersVeilig onderzoek doen over de periode 2017-2021, in de lijn van het in 2017 gepubliceerde rapport Een Dreigend Klimaat.

Radicale onderstroom

Ondanks ontbrekende cijfers van een nog dreigender klimaat, ziet, hoort en voelt Peter ter Velde, veiligheidscoördinator van de NOS en projectleider van PersVeilig, dat het aantal meldingen nog maar het „topje van de ijsberg is”. Steeds vaker hoort hij van hoofdredacties en andere journalisten voorbeelden van incidenten op straat. Hij noemt de NOS, die uit voorzorg zijn satellietwagens niet meer beplakt met hun logo, het feit dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) in een rapport van afgelopen oktober voor het eerst spreekt over intimidatie van journalisten door een „radicale onderstroom”, en omroepen die bepaalde wijken niet meer in gaan zonder beveiliging. Ter Velde: „Ik ben 25 jaar verslaggever geweest, maar ik heb in Nederland nog nooit met beveiliging rondgelopen. Alleen in oorlogsgebieden.”

De vele meldingen hebben volgens hem aanwijsbare redenen. „De onvrede bij de groepen waarover de NCTV spreekt, zoals QAnon-aanhangers, is door corona groter geworden. Vervolgens zijn er bepaalde politici die media wegzetten als ‘vijanden van het volk’. Die groepen vinden daarmee legitimatie om zich tegen media te keren, en uiten hun woede met online dreigementen of agressie richting journalisten op straat.”

„Deze groeperingen verenigen zich vooral online, daar komt ter sprake dat journalisten gepakt moeten worden”, zegt Ter Velde. „Er worden op Telegram berichten gedeeld met daarin namen en huisadressen van journalisten, met als toevoeging dat ze thuis een 9mm [een pistool] hebben liggen. Die berichten nemen we heel serieus, want er hoeft maar één iemand daad bij woord te voegen.”

Chilling effect

Marcel Gelauff, hoofdredacteur van NOS Nieuws, zegt dat deze agressie verslaggevers remt in hun werk. Hij spreekt van het chilling effect. „Uit angst zijn we een aantal keer niet naar bepaalde gebieden gegaan, zoals Urk tijdens de vuurwerkrellen. Cameramensen zijn op dat soort plekken enorm kwetsbaar. Maar ook voor een onschuldige reportage op Utrecht Centraal werd een van onze cameramensen lastiggevallen. Hij ging weg voordat hij beelden kon schieten.”

Aan een van de maatregelen die de NOS nam, het verwijderen van het NOS-logo op satellietwagens, gingen maanden van twijfel vooraf. „Als NOS hebben wij niks te verbergen, we willen juist laten zien wie we zijn”, zegt Gelauff. „Maar technici zeiden: het gaat zo niet meer, we kunnen ons werk niet meer normaal doen.” Gelauff ziet het desgevraagd niet snel gebeuren dat de logo’s op busjes terugkeren „Als ik kijk naar de manier waarop er in de samenleving wordt gediscussieerd, verwacht ik dat niet.”

Ook PowNed, onlangs nog in het nieuws omdat hun cameraploeg door een jongen werd aangevallen bij een Rotterdamse school, moet vaker actie ondernemen. Gemiddeld twee keer per maand gaat er een beveiliger mee, vooral in achterstandwijken en bij demonstraties. Omroepbaas Dominique Weesie: „Tijdens een anti-coronaprotest op het Malieveld, waar we redelijk bleu op afgingen, werd onze verslaggever aangevallen. Op zulke plekken werkt onze paarse plopkap vaak als een rode lap op een stier.”

Weesie beseft dat hun provocatieve manier van interviewen reactie uitlokt. „Als je op iemands tenen gaat staan, moet je ook kunnen incasseren. Maar wanneer het fysiek wordt, snap ik niet meer waar we mee bezig zijn. Bovendien: wij doen al tien jaar hetzelfde, maar pas sinds kort is beveiliging nodig. Bepaalde groepen wantrouwen blijkbaar alles wat een perskaart heeft.”

Niet voor elk wissewasje

Ter Velde van PersVeilig benadrukt het belang om incidenten te melden. De NOS deed tot voor kort geen enkele melding. Gelauff: „Onze verslaggevers overkomt iets, maar moeten vervolgens door. Ze denken: laat maar zitten, wat schiet ik ermee op?” Na het nieuws over de satellietwagens in oktober, meldden NOS’ers zich overigens wel. „Die aandacht hielp”, zegt Gelauff. PowNed deed vooralsnog geen melding bij PersVeilig. Weesie: „Als het lichamelijk wordt of om bedreigingen gaat, dan ben ik de eerste die aangifte doet. Maar niet voor elk wissewasje. Je moet er stil mee omgaan. Een duwtje hoort er tegenwoordig bij.”

Ter Velde is blij dat steeds meer hoofdredacties de problemen serieus nemen en dat journalisten de weg naar PersVeilig weten te vinden. Ook Ruijl van Omroep West ziet ondanks alle incidenten positieve ontwikkelingen. „We worden door de burgemeester uiterst serieus genomen. Als ik hem nu bel, staat er binnen twee minuten politie bij onze journalisten. Ook leren mondigere burgers ons na te denken over onze eigen rol. Zolang het bij woorden blijft, is dat helemaal niet zo gek.”