Rintel: „Bij het begin van de crisis namen wij meteen onze verantwoordelijkheid. Het bestuur levert 10 procent in.

Foto Roger Cremersers

Interview

Topvrouw NS: ‘De treinreiziger moet terugkomen. Dat is het belangrijkste’

Marjan Rintel, president-directeur NS

Ze is nu amper drie maanden hoogste bestuurder van NS. In die functie mag ze beginnen met halflege treinen en een ontslagronde.

Het is april, Nederland is in lockdown en Marjan Rintel staat op een verlaten station Breukelen. De directeur operatie van NS werkt veel thuis, maar gaat nu naar haar werk in Utrecht. Ondanks de coronacrisis rijdt NS een bijna volledige dienstregeling.

„Ik stond daar op dat lege perron”, vertelt Rintel. „Er kwam een trein van de ene kant en een van de andere. Ik ben in het midden van het perron gaan staan, op veilige afstand, en heb een praatje gemaakt met de collega’s op de trein. Iedereen zei: we missen de reizigers. Niemand vindt het leuk om te werken in een lege trein, of op de stations, in de retail, onzeker of je open kunt blijven.”

Acht maanden later kijkt Marjan Rintel, inmiddels president-directeur van NS, terug op het coronajaar. Op 1 oktober is ze Roger van Boxtel opgevolgd. Maandag publiceerde ze haar eerste jaarvervoercijfers. Dat was altijd een zoetgeurend overzicht vol groei. Nu toont het een verschrikkelijk jaar in kille cijfers.

„Covid heeft ons allemaal diep geraakt. We hadden collega’s die ziek werden, die slachtoffers te betreuren hadden. Maar als vitaal bedrijf hebben we doorgereden. Ik ben trots op die veerkracht. Die geeft ons de kracht om de crisis het hoofd te bieden. We moeten investeren in onze toekomst, om Nederland duurzaam bereikbaar te houden in plaats van krakend tot stilstand te laten komen.”

Januari en februari 2020 waren nog wel de drukste maanden ooit voor NS, zegt Rintel. Het bedrijf wilde graag een goed rapport halen, ook om het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) te tonen dat NS opnieuw de concessie voor het hoofdrailnet waard is. I&W had het hoofdnet onderhands gegund aan NS, tegen de zin van de andere vervoerders in Nederland.

„En dan zakt de bezetting terug naar 9 procent…” Inmiddels is NS terug op 35 procent. „Dagjesmensen reizen weer wat, maar het financiële gat is ontstaan omdat de zakelijke reiziger massaal thuis bleef.” De komende weken zal NS vermoedelijk weer veel minder reizigers vervoeren vanwege de strengere lockdown. Scholieren en studenten gaan niet naar hun opleiding, ouders werken thuis omdat hun kinderen thuis zijn. NS houdt rekening met 4,7 miljard euro inkomstenverlies in de komende vijf jaar.

Tijdens de crisis bereidde u zich voor om op 1 oktober president-directeur te worden. Heeft u ooit gedacht: waar ben ik aan begonnen?

„Als je voor zo’n uitdaging staat, denk je dat altijd wel eens. De vraag is of je tijd hebt om erover na te denken. Ik zat al in de raad van bestuur. Samen hebben we de schouders eronder gezet.”

Maar in crises is het toch prettig dat er iemand aan het hoofd van de tafel zit tegen wie je dan kan zeggen: zeg jij het maar, Roger?

„Nee, nee, zo ben ik niet opgevoed. Ik kom uit een nest waar je verantwoordelijkheid neemt. Dat is ook wat me nu drijft. Ik geloof heilig in de positie en de rol die wij hebben in Nederland. Wat ik heel jammer vind in deze tijd, is dat iedereen in z’n tweedehands benzineauto stapt. Dan loopt Nederland strakjes weer vast en dragen we niet bij aan de klimaatdoelen. Dat is niet wat ik mijn kinderen gun.”

Voelt u zich voldoende gesteund door het kabinet tijdens de coronacrisis? Pier Eringa van regiovervoerder Transdev noemde de beschikbaarheidsvergoeding van het kabinet een soort crepeervergoeding: ‘We gaan niet dood, maar we blijven ook niet echt in leven.’

„De vergoeding dekt 93 procent van de kosten van de vervoerders. Inmiddels hebben we ook bijna al het geld ontvangen. Voor NS telt dat op tot 770 miljoen. Maar het is bij lange na niet genoeg. Wij zullen ook voor de komende jaren – daar zijn we over in gesprek – moeten kijken hoe we het gat met elkaar kunnen dichten.”

U heeft lang bij KLM gewerkt. Hoe verhoudt de steun voor KLM zich met die voor de ov-bedrijven?

„We zitten in dezelfde situatie, maar ik kijk vooral naar NS. Bij het begin van de crisis hebben wij meteen onze verantwoordelijkheid genomen, vóórdat we steun ontvingen. De raad van bestuur levert 10 procent in, variabele beloningen worden niet uitgekeerd, we maken plannen voor een kleiner NS. Daarna zijn wij in gesprek gegaan met Financiën en Infrastructuur & Waterstaat.”

Dat is de juiste volgorde als je steun zoekt, niet andersom?

„Dat is de volgorde. Maar ik kan niet in de boeken kijken van andere bedrijven. Je kunt het niet vergelijken, KLM is bijna gestopt met vliegen en wij zijn altijd blijven doorrijden.”

Voor 2021 gaat uw steun omlaag.

„De regeling wordt schraler. Hoe, weten we nog niet. Tegelijkertijd nemen wij onze eigen maatregelen. We verwachten er in 2024, 2025 weer uit te komen. Maar niemand heeft een glazen bol. Onze belangrijkste doel is de terugkeer van de treinreiziger volgend jaar.”

Lees ook het profiel van NS-baas Rintel: ‘Logistiek dier’ Marjan Rintel kent NS tot in haarvaten

Hoe gaat u dat doen?

„Het belangrijkste is: we moeten met elkaar een eind maken aan de ‘hyperspits’. Staatssecretaris Van Veldhoven (I&W, D66) heeft al afspraken gemaakt met het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, scholen en universiteiten over gespreid reizen. Dat moeten we ook doen met bedrijven. Het is gek als iedereen straks zegt: we gaan deels thuiswerken en ze gaan allemaal op dinsdag, woensdag en donderdag naar kantoor.”

En stipt om negen uur op de zaak…

„Ja. Het zou handig zijn als we dat spreiden. De reiziger van de toekomst wil straks niet meer neus aan neus staan. Die wil ruimte hebben. Als we een einde maken aan de hyperspits, draagt dat bij aan de duurzaamheid en een betere kostenverdeling voor NS. Op dit moment zijn wij toegerust op de piek van de spits. Je moet genoeg treinen hebben en personeel om die aan te kunnen. Maar als je die top eraf haalt, kan je mensen en middelen gelijkmatiger inzetten.”

U gaat fors reorganiseren. NS schrapt 2.300 van de 20.000 banen. Zonder gedwongen ontslagen?

„Dat is wel het uitgangspunt. Als sociale werkgever willen wij collega’s die er vaak al lang zitten van werk naar werk bewegen als ze geen gebruikmaken van regelingen om er eerder mee te stoppen.

„Het werk wordt ook anders. We krijgen nieuwe treinen; daarvan hoef je maar aan een klein aantal dingen onderhoud te doen. Bij heel oude treinen heb je duizend-en-een moertjes en schroefjes die je moet nalopen. Ander voorbeeld van innovatie is training. Vroeger zaten mensen dagen in een klaslokaal. Nu volgen ze modules vanuit huis. Daar heeft ook een digitale versnelling plaatsgevonden.”

Digitalisering noemt u ook als reden om stationsbalies te verminderen. Ze verdwijnen op 26 stations. Dat raakt honderden medewerkers.

„Wij volgen een trend die je ziet in hele maatschappij. Dat staat los van corona. Kijk naar banken of verzekeraars. Vroeger ging je nog wel eens naar een kantoor, tegenwoordig regel je alles via de app. In 2004 werd nog 63 procent van alle kaartjes aan een balie gekocht, in 2019 12 procent.”

Uw werknemers zijn woedend, zegt FNV Spoor. Ze voelen zich geschoffeerd. Ook zijn vorige week de cao-onderhandelingen mislukt. De bonden willen meer loonsverhoging, halvering van de ontslagen, betere afspraken voor iedereen die afvloeit. Waarom is er nog geen cao?

„We zitten in een moeilijke financiële situatie. We praten in januari verder met de vakbonden, ik heb goede hoop dat wij eruit komen.”

Van alle reizigers in Nederland neemt slechts 10 procent de trein. Kunt u dat aandeel vergroten?

„Ik hoop op steun van een nieuw ‘mobiliteitskabinet’. We moeten blijven investeren in de infrastructuur. Laten we die Lelylijn nu neerleggen, zodat we sneller naar het noorden kunnen. De landsdelen ontsluiten. Investeren in Amsterdam-Arnhem-Berlijn en zorgen dat we mensen van het vliegtuig de trein in krijgen binnen een straal van 700 kilometer.”

Met KLM, Schiphol en ProRail schreef NS een ‘actieagenda’ voor internationale treinen. Die was weinig ambitieus.

„Ik denk dat de ambitie veel groter kan. Ik ben nog lang niet tevreden. We kunnen veel meer dan daarin staat. We moeten bijvoorbeeld afspraken maken zodat je makkelijker een internationaal ticket kan boeken. Stel, ik wil van Amsterdam naar Barcelona met de trein. Waar kan ik één kaartje kopen, in een oogwenk zien hoe duur het is en hoe lang ik er over doe? Nu zijn het nog houtje-touwtje-systemen waar je je doorheen moet worstelen.”

Een vliegticket naar Londen kost begin januari 67 euro. De trein pakweg het dubbele. Treinreizen is relatief duur, ook binnen Nederland. En dat wordt misschien wel duurder als u de miljardenverliezen moet wegwerken.

„Heel belangrijk vind ik dat het treinkaartje betaalbaar blijft. Anders is het straks veel makkelijker samen in deelauto’s te gaan zitten. Dan wordt treinen rijden relatief duur. De concessieverlener, I&W, bepaalt de tarieven. Het ov is echt niet goedkoop in Nederland.

„Laten we zorgen dat de overheid niet zegt: we verdubbelen de concessievergoeding (die NS aan I&W betaalt om reizigers te mogen vervoeren), want we hebben geld nodig om de crisis het hoofd te bieden. Dan wordt het kaartje duurder. Dat moeten we echt voorkomen.”

U pleit voor een mobiliteitskabinet dat investeert in ov. Maar de kans is groot dat ‘asfaltpartij’ VVD de verkiezingen wint. Bent u ongerust?

„Ik ben altijd van ‘het glas halfvol’. Met de Europese Green Deal en het besef dat je voor korte afstanden de trein moet nemen, geloof ik dat Nederland toe is aan een mobiliteitskabinet. Ik zie het zelfs terug bij partijen waarvan jij zegt dat ze vooral in asfalt willen investeren, voorzichtig en mondjesmaat. En het gaat niet alleen om mobiliteit, hè? Waar gaan al die Nederlanders straks wonen? Als dat buiten de Randstad is, moet je het hele land ontsluiten.”

Maar als er meer geld gaat naar een bredere A27 dan naar het ov, kloppen de prioriteiten dan wel?

„Mobiliteit is ook boot, weg, lucht. Trein, tram, lightrail. Maar ik ben het met je eens dat we nu de focus moeten hebben op openbaar vervoer. Dat hebben we de afgelopen tientallen jaren onvoldoende gedaan. Ik denk dat de nadruk in een nieuw kabinet anders moet zijn.”

Past daarbij een verdere liberalisering van het ov? Uw concurrenten spanden een rechtszaak aan tegen I&W omdat het ministerie NS onderhands het hoofdrailnet met de belangrijkste verbindingen heeft gegund.

„Nederland heeft het drukst bereden spoor in de wereld. Je kan zeggen: met Covid is alles anders. Maar tot 2019 kon er geen trein meer bij. Het was overvol. En als je dan een klantwaardering haalt zoals we die hebben gehaald in 2019 met een zeer sterke punctualiteit, dan zeggen wij: het spoorsysteem in Nederland is zo complex en druk bereden en we zijn zo’n klein landje. Het is penny wise, pound foolish om dat op te splitsen.”

Regionale vervoerders zeggen dat zij de regiotreinen beter laten aansluiten op hun bussen.

,,Je gaat een onzekere tijd tegemoet. Dat is nooit goed voor de reiziger. Wellicht moet je dan nog twee of drie keer overstappen als je met verschillende concessies te maken hebt. Als je kijkt naar de bewegingen in Engeland, dan leiden die nou niet tot optimisme. NS was geen partij in de rechtszaak, maar ik weet wel dat de rechter alle vorderingen heeft afgewezen. Als de vervoerders naar het Europees Hof stappen moeten we nog naar zien wat dat zegt.”

In het persbericht over uw aantreden liet Van Boxtel optekenen dat hij heel blij is met de eerste vrouwelijke president-directeur van NS. Vindt u dat ook een belangrijk punt?

„Ik wil het graag breder zien. Kijk, NS staat midden in de samenleving, dat maakt het bedrijf ook zo leuk. Alle Nederlanders reizen met de trein. Onze collega’s zijn een afspiegeling van de samenleving. Ze laten keer op keer zien dat we ons door iedere crisis heenslaan. Ik ben ongelooflijk trots dat we echt al járen de man-vrouwverhouding op orde hebben. Ik ben ook trots dat we al jaren kunnen zeggen dat de beloning van mannen en vrouwen hier gelijk is.

„Maar in Nederland moeten we daarin nog flink veel stappen zetten, daar ben ik het helemaal met iedereen eens. Maar houdt het me dagelijks bezig? Nee, ik denk er eigenlijk nooit aan. Ik ben gewoon aan het werk.”