Joe Biden wordt vandaag formeel de volgende president – dat had ook anders kunnen lopen

Electoral College Het college van kiesmannen wijst Biden deze maandag aan als de volgende president. De kritiek op het getrapte kiesstelsel groeit.

Aanhangers van president Trump betogen zaterdag in Washington tegen de officiële verkiezingsuitslag. Boven hen vliegt de presidentiële heli Marine One.
Aanhangers van president Trump betogen zaterdag in Washington tegen de officiële verkiezingsuitslag. Boven hen vliegt de presidentiële heli Marine One. Foto Erin Scott/AP

Khary Penebaker kan amper wachten zijn missie uit te voeren. De 43-jarige Amerikaan uit de staat Wisconsin staat te popelen om deze maandag, tijdens een bijeenkomst in de hoofdstad Madison, zijn stem uit te brengen als lid van het Electoral College, het kiescollege dat formeel de president van de Verenigde Staten kiest.

„Het is een geweldige eer”, vertelt Penebaker, bestuurslid van de Democratische Partij, telefonisch. Hij is gekozen om als elector (kiesman) te stemmen op inkomend president Joe Biden en vicepresident Kamala Harris, die in Wisconsin in november wonnen. Met de andere negen kiesmannen en -vrouwen van de swing state, allen Democraten, moet hij enkele certificaten komen ondertekenen in het parlementsgebouw van de staat.

„Het betekent veel voor me om mijn stem op Biden en Harris te kunnen uitbrengen”, zegt Penebaker. Ook vier jaar geleden stond hij klaar om als kiesman te dienen voor de toenmalige Democratische kandidaat Hillary Clinton - maar toen won Donald Trump in Wisconsin en leverden de Republikeinen de kiesmannen van de staat. Hoewel hij nu berichten krijgt van Republikeinen met vermaningen en smeekbedes om zijn ‘electoral vote’ aan Trump te geven, wat in theorie mogelijk is, piekert hij daar niet over. „Ik ben een trotse Democraat, er is niets wat mensen kunnen zeggen om me ervan te weerhouden maandag op Biden te stemmen.”

Penebaker is een van de 538 electors die deze maandag de verkiezingszege van Biden zullen formaliseren. Volgens een elke vier jaar terugkerend ritueel wordt de president indirect gekozen door dat orgaan, gevormd door de grondleggers van het land aan het einde van de achttiende eeuw. Zij durfden het niet aan om de verkiezing van de president direct aan het electoraat over te laten. Ze vormden een buffer die moest voorkomen dat een ongeschikte kandidaat aan de macht zou komen.

Toe aan een opknapbeurt

Het Electoral College wordt door velen verguisd. Dat de president van ’s werelds leidende democratie niet direct door de kiezers wordt gekozen is achterhaald, vinden critici – inclusief Penebaker, die klaarstaat om de rol te vervullen, maar aandringt op hervorming. Zij menen dat het kiesstelsel toe is aan een opknapbeurt, om het democratische gehalte op te schroeven – te beginnen met afschaffing van het kiescollege.

Lees ook: Amerikaanse democratie is aan reparatie toe

De belangrijkste klacht is dat het kiescollege ertoe kan leiden dat de kandidaat met de meeste stemmen bij de verkiezingen toch verliest. Dat komt door het zogeheten winner-take-all systeem, waarbij alle kiesmannen van een staat worden toegekend aan de winnaar in die staat, ongeacht de marge van de zege. Bij twee van de presidentsverkiezingen in de afgelopen twintig jaar verloor zo de winnaar van de popular vote, het landelijke totaal aantal stemmen, de race om het Witte Huis. In 2000 kreeg de Democraat Al Gore ruim 500.000 stemmen meer dan de winnaar van het kiescollege, George W. Bush. In 2016 ontving Clinton 2,9 miljoen stemmen meer dan Trump, die toch meer kiesmannen won. Dit heeft te maken met de geografische spreiding van kiezers, zoals een ‘overschot’ aan Democratische kiezers in grote staten als Californië en New York.

„Tweemaal in mijn jonge leven heb ik meegemaakt dat de keuze van de Amerikaanse bevolking werd verworpen door het kiescollege”, zei de voormalige presidentskandidaat Pete Buttigieg vorig jaar tegen NBC News. De 38-jarige Democraat is een prominente voorvechter van afschaffing van het Electoral College. „Het is tijd om daar een einde aan te maken, want het is ondemocratisch.”

Dit jaar won Biden zowel de popular vote als het Electoral College: hij kreeg 306 kiesmannen achter zich, Trump 232. Toch ontsnapte Biden, met ruim 7 miljoen stemmen méér, ternauwernood aan verlies in het kiescollege: als hij zo’n 45.000 stemmen minder had gekregen in Arizona, Georgia en Wisconsin was hij blijven steken op 269 kiesmannen, één te weinig om te winnen.

Pact voor ander kiesstelsel

„Ik zie geen enkele goede eigenschap aan het huidige systeem”, zegt Pat Rosenstiel van het National Popular Vote Interstate Compact, een beweging om de president te kiezen op basis van de nationale popular vote. Hij is het zat dat presidentsrace zich toespitst op een handvol battleground states, terwijl tweederde van de kiezers grotendeels worden genegeerd omdat de uitslag in hun ‘blauwe’ en ‘rode’ staten van tevoren vaststaat.

Rosenstiel noemt zichzelf „een Republikein achter de blauwe muur in Minnesota”. Op verkiezingsdag kan hij „net zo goed mijn dakgoten schoonmaken”, zegt hij, want Minnesota is al bijna vijftig jaar niet gewonnen door een presidentskandidaat van zijn partij. Hij vindt dat zijn stem moet meetellen bij een nationale verkiezing op basis van de popular vote, „net als die van een Democraat in Oklahoma”, een dieprode staat.

Lees ook dit vragenstuk over de Amerikaanse verkiezingen

De beweging is hard op weg dat doel te bereiken - zonder het Electoral College af te schaffen (lees: zonder lastige grondwetswijziging). Staten die zich bij het Compact aansluiten, leggen wettelijk vast dat hun kiesmannen worden toegekend aan de kandidaat die landelijk de meeste stemmen krijgt – en niet, zoals nu, de winnaar van de verkiezingen in de staat. De staten hebben het grondwettelijke recht te bepalen hoe ze hun kiesmannen toewijzen. De huidige methode met het winner-take-all systeem wordt niet voorgeschreven door de grondwet.

Zestien staten met samen 196 kiesmannen sloten zich al aan bij het Compact, dat in werking treedt wanneer staten met samen minstens 270 kiesmannen dat hebben gedaan. Als dat gebeurt, wordt de winnaar van de popular vote president. Rosenstiel ziet „meerdere paden” om voor de verkiezingen van 2024 die drempel te bereiken; in nog negen staten, met samen 88 kiesmannen, is het voorstel aangenomen door het Huis óf de Senaat.

Democraten staan te springen

Toch ervaart de onpartijdige beweging de afgelopen jaren tegenwind. Want sinds 2016, toen Clinton verloor met miljoenen stemmen meer, staan vooral Democraten te springen om de president te kiezen via de popular vote. Republikeinen zijn zich er juist beter van bewust geworden dat het Electoral College hen uitzicht biedt op het Witte Huis zonder de meeste stemmen te halen. Bij zeven van de acht presidentsverkiezingen sinds 1992 wonnen Democraten de popular vote. Alleen in 2004 won de Republikeinse president George W. Bush met de meeste stemmen herverkiezing voor het ambt.

De staten die zich bij het Compact hebben aangesloten zijn dan ook overwegend blauwe staten. In rode staten die op koers lagen mee te doen, ligt vooruitgang sinds 2016 grotendeels stil. Rosenstiel verwerpt de gedachte dat het pact een van beide partijen bevoordeelt. „Wij willen dat elke kiezer in elke staat telt bij elke presidentsverkiezingen”, betoogt hij. „Dat is geen Republikeins of Democratisch idee, het is een Amerikaans idee.”

Voorstanders van het kiescollege werpen tegen dat het ook kleine staten gewicht geeft bij de verkiezing van de president. „In het huidige systeem hebben ook plattelandsstaten enige invloed”, zegt politicoloog Gary Gregg, directeur van het McConnell Center aan de Universiteit van Louisville in Kentucky. „Als je het verandert, hoeft geen kandidaat ooit nog met boeren te praten, of met plattelandsmensen, want daar zijn er gewoon niet genoeg van.” Gregg wijst erop dat de VS geen simpele democratie zijn, maar een federale republiek, waarbij de staten elk voor zich meetellen. „Zo is het systeem gevormd en ik denk dat dat goed is.”

Pluraliteit van stemmen

Bovendien waarschuwt Gregg dat er bij het plan geen ondergrens is om te winnen. Zonder tweede stemronde zou een situatie ontstaan waarbij waarschijnlijk een kandidaat met slechts een pluraliteit van de stemmen wint. Als meer dan twee kandidaten meedingen, welk percentage van de stemmen is dan genoeg om als winnaar te worden beschouwd? „Is 40 procent genoeg?”, zegt Gregg. „Hoe laag zijn ze bereid te gaan?”

In Omaha, in de staat Nebraska, laat kiesvrouw Precious McKesson het debat deze maandag voor wat het is. De 41-jarige politieke activist zit sinds 30 november thuis in isolatie om te voorkomen dat ze ziek wordt, en verstek zou moeten laten gaan als lid van het Electoral College. Ze reist naar Lincoln, de hoofdstad van Nebraska, om tijdens een bijeenkomst met de gouverneur te stemmen op Biden en Harris. „Ik ben erg opgewonden en dankbaar om deze stem uit te brengen” vertelt McKesson, een campagnemedewerker van Biden in Nebraska. „We schrijven geschiedenis, en ik ben vereerd om daar aan mee te doen.”