Opinie

Trump is, net als Gatsby, een gangster om van te houden

Trump Ondanks zijn verlies blijft Donald Trump machtig. Net zoals Gatsby voortleeft, leest in Fitzgeralds roman.
Robert Redford tijdens de film ‘The Great Gatsby’ (1974)
Robert Redford tijdens de film ‘The Great Gatsby’ (1974) Foto Paramount/Getty Images

Nu een nieuwe tijd voor de Verenigde Staten nadert, met 14 december in zicht, de dag waarop het kiescollege naar alle waarschijnlijkheid Joe Biden als nieuwe president kiest, is de vraag: hoe al die mensen te bereiken die zich jarenlang aan de kant gezet voelden en bij Trump een veilige haven dachten, en nog steeds denken, te vinden?

Daarbij valt op dat de steun afbrokkelt voor het idee dat Trump het werkelijk voor gewone Amerikanen opneemt. Zo is er kritiek op de onverschilligheid van de president en vooraanstaande Republikeinen jegens de verspreiding van het coronavirus. En ook zou het uitblijven van een nieuw economisch steunpakket duiden op verwijdering tussen Trump en de wereld van zijn ondersteuners.

Ik zie in de chaos van Trumps presidentschap opmerkelijke overeenkomsten met The Great Gatsby, F. Scott Fitzgeralds roman uit 1925. Bijna honderd jaar oud en drijvend op het drama van verleidelijke retoriek, over een ‘glorieus verleden’ en een machtige elite die de ‘man in de straat’ negeert en daarmee kapotmaakt.

Vergezocht? Vergis u niet, in Europa mag Gatsby een titel voor de verplichte boekenlijst zijn, in de VS gaan er jaarlijks nog altijd miljoenen exemplaren over de toonbank. Recent werd Gatsby in The New York Times treffend omschreven als „de Sixtijnse kapel van de Amerikaanse literatuur in 185 pagina’s”.

De wereld van Trump weerspiegelt de glitter en glamour, de rijkdom en de rabiate zucht naar entertainment die Fitzgeralds roman dragen. Republikeinse partijbijeenkomsten zijn net mega-popconcerten – mensen gaan er uit hun dak. En het Witte Huis blijft ondanks de pandemie een speeltuin waar invloedrijke ‘Always Trumpers’ naar hartelust feesten, precies zoals de verveelde rijken in Gatsby.

Lees ook: Trump kan verliezen. Maar het onbehagen blijft.

Morele rot

In het verhaal maskeert dit onverschillige hedonisme morele rot. We zijn begin jaren twintig op Long Island, waar verteller Nick miljonair Jay Gatsby als buurman heeft. Ooit was deze selfmade man, rijk geworden door illegale drankhandel, smoorverliefd op Daisy. Tegenwoordig woont zij met haar man Tom Buchanan aan een baai, tegenover Gatsby’s herenhuis. Dit is het jazztijdperk, en bij Gatsby dansen flappers en sheiks tot ze erbij neervallen, op de maat van de charleston, gespeeld door enorme orkesten. Ondanks de schijn van emancipatie (zowel mannen als vrouwen trotseerden in die tijd geijkte normen) zijn vrijheid en menselijkheid ver te zoeken.

De verteller, Nick: „They were careless people, Tom and Daisy – they smashed up things and creatures and then retreated back into their money or their vast carelessness.”

...‘their vast carelessness’ – inderdaad. Onachtzamer, immoreler dan het presidentschap van Trump is nauwelijks voor te stellen. Bij Fitzgerald is het politieke persoonlijk en kenmerkt zedeloosheid de desastreuze buitenechtelijke relaties. Daisy handelt alsof ze verdoofd is. Na vele jaren pakt ze de seks met Gatsby gewoon weer op – over ‘liefde’ kun je niet spreken. Manlief Tom, een racist rijk geworden door old money, veroorzaakt uiteindelijk de moord op Gatsby, maar dat raakt hem niet.

In Tom kunnen we met gemak president Trump herkennen, maar eigenlijk is hij veel meer Gatsby. Beiden zijn meer mythe dan man. Ze representeren iets – een hunkering in het Amerikaanse leven naar het telkens weer opnieuw claimen van een gelogen, ‘glorieus’ verleden als model voor een geïdealiseerde toekomst. Dit is de leuze ‘MAGA’, oftewel Make America Great Again. Zie Gatsby. Als het gaat over de vraag of hij het hart van zijn liefje Daisy na vele jaren opnieuw kan veroveren, zegt hij tegen verteller Nick: „Can’t repeat the past? Why, of course you can!

Lees ook: Deze romans kunnen de wereld van Trump duiden

Robert Redford

Dit oerromantische ideaal maakt dat in films doorgaans mannen met een bovennatuurlijke schoonheid de rol van Jay Gatsby vertolken: Alan Ladd (1949), Robert Redford (1974) en Leonardo DiCaprio (2013). Ze belichamen the orgiastic future, de ongebreidelde toekomst. Gatsby is een gangster om van te houden, net als Trump. Sommigen vinden de president aantrekkelijk, zoals de vrouw die tijdens het eerste verkiezingsdebat stotterend van bewondering zei: „Meneer de president, u hebt een prachtige glimlach.” Waarna Trump straalde.

Trump ís verlokkelijk, omdat hij iets belooft waarvan de nuchtere mens weet dat het onmogelijk is. Maar Amerikanen zijn geen nuchtere mensen. Daarom gaan ze mee in het sprookje. Precies dit zag ik bij twee inwoners van Georgia die net een bijeenkomst van Trump hadden bijgewoond, aan de vooravond van een debat tussen de kandidaten in de cruciale Senaatsverkiezingen van januari aanstaande. Een echtpaar, van top tot teen gehuld in de parafernalia van de Grand Old Party: hoedjes, t-shirts en vlaggetjes in de nationale kleuren rood, wit en blauw. Nooit, zeiden ze tegen CNN, zullen ze de verkozen president Biden accepteren, nooit.

Dit is helemaal ‘Gatsby’: het verleden is altijd beter, great en majestueus – zeker als je het bij elkaar droomt. En dit is ‘Trump’: de belofte dat de toekomst een kopie zal zijn van dat verleden, compleet met leugenachtige motto’s als ‘America First!’ en bedrieglijke claims als de ‘grootste economie in de geschiedenis’ en ‘we hebben het virus verslagen’.

Giftig optimisme bepaalt de wijze waarop Trump en Gatsby verleiden. Zie Robert Redford in de film. Die lach, dat gouden haar, de kuiltjes, het gespierde kaakbeen. Hij is beeldschoon, hij is great, je kunt hem altijd weer great maken. Hij blijft geloven in de toekomst, gevormd door weggemoffelde, dubieuze praktijken en een verzonnen, utopisch verleden. Zelfs verteller Nick, die de tragedie doorziet, is om: „Tomorrow we will run faster, stretch out our arms farther… And one fine morning.” Nick kan niet anders, dit is zijn reflex, hij is Amerikaan.

Fitzgerald lezen terwijl Trump volhoudt dat hij de verkiezingen heeft gewonnen, is huiveren tussen euforie en tragedie; het is leven in twee verschillende werkelijkheden. De Democraten staan voor een onmogelijke opgave. Trump blijft machtig, ondanks zijn verlies. Net zoals Gatsby voortleeft, ook al drijft hij morsdood met kogelgaten in zijn rug in zijn zwembad op Long Island.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.