De stikstofwet van Schouten is gered, op het nippertje

Stikstofwet Met hulp uit onverwachte hoek – van de SP, SGP en 50Plus – en veel compromissen heeft Carola Schouten voldoende steun voor haar stikstofplannen. Anderhalf jaar na het begin van de stikstofcrisis lonkt een oplossing.

Minister Carola Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
Minister Carola Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) Foto Sem van der Wal / ANP

Nu kan het echte werk beginnen. Anderhalf jaar nadat de Raad van State met één rechterlijke uitspraak de stikstofcrisis inluidde, waardoor duizenden projecten stilvielen en de coalitie van Rutte III in een crisis belandde, heeft Carola Schouten (Landbouw, ChristenUnie) eindelijk wat ze al die tijd nodig had: een stikstofwet, rust in de coalitie en voldoende steun in de Tweede en Eerste Kamer.

De wet was al af, Schouten had eraan gewerkt vanaf het moment dat de grootste impasse met een spoedwet verholpen was. En de coalitie had zich verzoend, nadat het vorig jaar knetterde over de vraag wie de prijs van de stikstofcrisis moest gaan betalen: de natuur, de landbouw, de automobilist? Maar bij de oppositie ving Schouten bot. De linkse oppositie vond haar plannen veel te slap om de natuur te redden. De rechtse partijen vonden die juist veel te ver gaan – of zagen überhaupt geen probleem in de hoeveelheid stikstof die neerdaalt in de Nederlandse natuur.

Nu heeft Schouten toch een meerderheid bijeengesprokkeld, met veel compromissen en met hulp van een verrassend verbond van SGP, 50Plus en de SP. Na drie dagen onderhandelen waren de minister en de partijen er woensdagavond uit. Dat kwam voor Schouten net op tijd: donderdag debatteerde de Tweede Kamer van vroeg tot laat over stikstof.

Het belangrijkste ingrediënt van het hele pakket is geld – véél geld. Door de stikstofcrisis is de begroting van het ministerie van Landbouw verdubbeld, naar zo’n 2 miljard euro. Het kabinet maakt miljarden euro’s vrij om in de komende jaren natuurgebieden te versterken, boeren die willen stoppen uit te kopen en andere boeren met subsidies te stimuleren om hun bedrijven te verduurzamen. Zo moet de uitstoot afnemen, en stikstofgevoelige natuur beter tegen een stootje kunnen.

‘Niemand is verliefd op een compromis’

De steun van de SP wekte verbazing bij andere partijen. Vanuit de oppositiebankjes gold SP’er Frank Futselaar sinds het begin van de stikstofcrisis als een van de best ingelezen en meest kritische Kamerleden op het dossier. Toen Tjeerd de Groot (D66) deze zomer in de Kamer de eerste versie van Schoutens wet bejubelde, snelde Futselaar als eerste naar de interruptiemicrofoon: „Wat is dit voor onzin?”. Hij gaf Schoutens stikstofbeleid, zei hij in dat debat ook, „een zware onvoldoende”.

Donderdag klonk Frank Futselaar heel anders, als een coalitiepoliticus. „Dit is een compromis”, zei hij in het debat. „En niemand is ooit verliefd geworden op een compromis. Maar met alle problemen die op ons afkomen is niets doen geen optie.” En dus ging zijn fractie vóór stemmen.

Er zijn SP’ers die daar niets van moeten hebben. Een deel van de partij, waaronder het nieuwe bestuur van jongerenbeweging Rood, wil absoluut niet dat de partij na de verkiezingen gaat meeregeren, met alle compromissen die daarbij horen. Partijleider Lilian Marijnissen wil juist laten zien dat haar partij wél kan meebesturen. In juni zei ze dat de SP wat haar betreft prima kon meeregeren. „Als we het verschil kunnen maken, zullen we die kans pakken.”

Verdere terugdringing stikstofneerslag

De SP kreeg van Schouten ook iets terug. Zij wilde de stikstofneerslag in de komende tien jaar met 26 procent terugdringen. Dat vond de SP te weinig, en ook Johan Remkes, niet bepaald een milieuactivist, drong als stikstofadviseur aan op een verdere reductie, van 50 procent. Dat doel stelt het kabinet zich nu alsnog, voor 2035 in plaats van 2030. Elk jaar wordt de tussenstand gepeild: neemt de stikstofschade niet snel genoeg af, dan volgen extra maatregelen om het doel toch te halen.

Lees ook: Bouw krijgt meer ruimte in nieuwe stikstofwet

Omdat de steun van de SP niet genoeg was, en omdat CDA en VVD liever over rechts dan over links wilden regeren, sloot Schouten ook een compromis met de SGP. Die partij had veel twijfels bij de aangescherpte natuurdoelen, maar sleepte er samen met het CDA een gunst uit voor de landbouw. Duizenden boeren die onder het gesneuvelde stikstofsysteem, het PAS, genoeg hadden aan een melding, bijvoorbeeld als ze hun stallen uitbreidden, moesten ineens een vergunning aanvragen en kwamen in de problemen. Schouten wil hen alsnog vrijstellen met behulp van de stikstofruimte die elders vrij komt.

De SP dwong nog een concessie af: het kabinet steekt twintig miljoen euro extra in de bouw van kleinschalige zorgbuurthuizen voor ouderen, een verdubbeling van het budget. Ook 50Plus kon zich in dat pakket vinden en steunt de wet van Schouten.

De fractiespecialisten van de drie partijen onderhandelden er deze week gezamenlijk over met Schouten. Het is voor het eerst dat de SP zo’n cruciale constructieve rol speelt voor het kabinet.

Beteuterd

GroenLinks bleef donderdag beteuterd achter. De partij werkte de afgelopen maanden zelf een complete alternatieve stikstofwet uit, in de hoop dat Schouten toenadering zou zoeken om tot een compromis te komen. De PvdA sloot zich daarbij aan. De twee partijen beloofden elkaar niet los te laten en eigenhandig met het kabinet in zee te gaan. Zo hadden ze een maand geleden ook geld voor arme wijken en gunstige regels voor huurders afgedwongen bij het kabinet, toen de woonbegroting werd behandeld. Toen deed de SP niet mee. Nu wel, en hadden de PvdA en GroenLinks het nakijken.

GroenLinks-Kamerlid Laura Bromet vond de uitkomst „een blamage”, zei ze donderdag in het debat. „En ik vind het nog erger dat er nu ingestemd dreigt te worden met een wet die over drie jaar weer leidt tot precies dezelfde situatie.” Ook PvdA’er William Moorlag was kritisch. „We hebben acute problemen in het hier en nu. Die worden met deze wet niet opgelost.”

Buiten de Kamer kreeg Schoutens compromis een gemengde ontvangst. Een deel van de milieubeweging is stukken positiever over het compromis dan over de eerdere stikstofplannen, maar ze zijn niet allemaal overtuigd dat ambitieuzere doelen ook tot betere resultaten leiden. Activist Johan Vollenbroek, die de PAS-zaak in 2019 naar de Raad van State bracht, kondigde aan dat hij nieuwe procedures wil doorzetten. Ook boerenactivisten van Farmers Defence Force lieten in een reactie weten snel actie te willen gaan voeren tegen het akkoord. Zij zeggen dat voor de landbouw „niks” is geregeld.

De klus van Schouten zit er nog niet helemaal op. Ze zal ook de provincies in het gareel moeten krijgen. Die hebben niet meeonderhandeld, maar moeten het beleid wel gaan uitvoeren. Daarbij krijgen ze veel minder bewegingsruimte vanuit Den Haag dan voorheen – en daarover botsten ze vorig jaar al flink met Schouten. Het is niet anders, is de gedachte op het ministerie, als de nieuwe doelen gehaald moeten worden.