Waarom topbankier Hamers alsnog voor de rechter belandt

Zeven vragen over vervolging Ralph Hamers De ex-topman van ING, Ralph Hamers, moet toch worden vervolgd voor zijn rol in het witwasschandaal bij de bank. Het gerechtshof acht een strafzaak noodzakelijk, mede omdat hij niet publiekelijk verantwoording heeft afgelegd.

De inmiddels naar het Zwitserse UBS overgestapte Ralph Hamers wordt door het Gerechtshof verweten dat hij niet publiekelijk verantwoording heeft afgelegd over de witwasfouten bij de bank, waar hij tot medio dit jaar de hoogste baas was.
De inmiddels naar het Zwitserse UBS overgestapte Ralph Hamers wordt door het Gerechtshof verweten dat hij niet publiekelijk verantwoording heeft afgelegd over de witwasfouten bij de bank, waar hij tot medio dit jaar de hoogste baas was. Foto: David van Dam

Opnieuw heeft financieel activist Pieter Lakeman (78) het voor elkaar. Nadat hij in 2009 door een oproep op televisie het laatste zetje gaf aan Dirk Scheringa’s DSB Bank, heeft hij nu de strafrechtelijke vervolging van een van ’s lands belangrijkste bankiers afgedwongen.

Na een klacht van Lakemans Stichting Onderzoek Bedrijfsinformatie (SOBI) gelastte het gerechtshof Den Haag woensdag de vervolging van voormalig ING-topman Ralph Hamers voor zijn rol in het witwasschandaal bij de bank. Hamers is sinds november topman van de Zwitserse zakenbank UBS.

Lakeman noemt de vervolging in een reactie van groot belang. „Hamers heeft zowel kosten bespaard als meer omzet en winst gedraaid door een toeloop van criminele klanten.”

1 Wat was er ook alweer aan de hand bij ING?

In september 2018 sloot ING met het Openbaar Ministerie de hoogste schikking ooit in Nederland. Ze betaalde 775 miljoen euro en kocht daarmee strafvervolging af wegens het jarenlang en structureel overtreden van Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft).

ING sloot in 2018 de hoogste schikking ooit in Nederland, wegens het jarenlang en structureel overtreden van antiwitwasregels

De bank deed volgens het OM tussen 2010 en 2016 veel te weinig onderzoek naar fraude en witwassen door klanten. Klanten kregen zonder screening een rekening, hun transacties werden amper gemonitord en als klanten criminele activiteiten bleken te ontplooien, nam de bank veel te laat afscheid van hen. „Klanten die criminele activiteiten ontplooiden, hebben jarenlang nagenoeg ongestoord van bankrekeningen bij ING Nederland gebruik kunnen maken”, constateerden het OM en opsporingsdienst FIOD destijds.

Het OM besloot ING niet voor de rechter te brengen, maar een ‘transactie’ oftewel schikking aan te bieden van 775 miljoen euro. De bank had meegewerkt aan het onderzoek en inmiddels maatregelen genomen om herhaling te voorkomen. ING werd daarmee gevrijwaard van verdere vervolging.

Lees ook dit verhaal over de schikking: Poortwachter ING hield zijn ogen gesloten

2 Waar bemoeit het gerechtshof zich dan mee?

Het gerechtshof deed woensdag uitspraak in twee zogeheten artikel-12-procedures. Wie het niet eens is met de beslissing van het OM om een strafbaar feit niet te vervolgen, kan in zo’n procedure een klacht indienen bij het gerechtshof. Op deze manier werd bijvoorbeeld eerder vervolging van Geert Wilders afgedwongen vanwege het aanzetten tot discriminatie. Een poging om Rabobank en de Rabobank-top vervolgd te krijgen vanwege de Libor-rentemanipulatie, werd afgewezen.

De artikel-12-zaken waarover het hof woensdag oordeelde waren afkomstig van Lakemans SOBI en van een Amerikaanse curator, die gedupeerden vertegenwoordigt van een beleggingsfraude waarbij ING-rekeningen gebruikt werden.

De advocaten van de curator stelden dat ING alsnog vervolgd moest worden, omdat bij de schikking geen rekening is gehouden met gedupeerden van de lakse controles bij ING. De slachtoffers van de beleggingsfraude hebben „geen baat bij de betaling van grote geldbedragen door ING aan de staat”. SOBI stelde dat Hamers vervolgd moest worden omdat de top van de bank wel op de hoogte moet zijn geweest van de gebrekkige interne monitoringsystemen bij ING.

3 Wat heeft het hof besloten?

In de ene zaak, van de Amerikaanse curator, besloot het hof dat de schikking die met de bank is gesloten, blijft staan. In de andere uitspraak, aangespannen door SOBI, besliste het hof dat de toenmalige eindverantwoordelijke, de inmiddels naar de Zwitserse bank UBS vertrokken Hamers, wél alsnog vervolgd moet worden.

Volgens het hof zijn er in de zaak tegen Hamers „voldoende aanknopingspunten voor een succesvolle vervolging”. Volgens het hof is de conclusie gerechtvaardigd dat de top van ING op de hoogte was van de tekortkomingen in het antiwitwasbeleid van de bank. Hamers heeft daarmee volgens het hof niet alleen nagelaten maatregelen te treffen, „maar daardoor ook bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat de verboden gedragingen zich zouden voordoen”.

De houding van Hamers is meegewogen door het hof: hem wordt verweten dat hij niet publiek verantwoording heeft afgelegd over zijn handelen

Het hof zegt de vervolging van Hamers zelfs „nodig” te achten, gezien de ernst van de feiten en het belang dat in een openbaar strafproces wordt bevestigd dat „ook bestuurders van een bank niet vrijuit gaan als zij feitelijke leiding hebben gegeven aan ernstige verboden gedragingen”. „De burger moet kunnen zien dat ook dergelijk handelen door de overheid niet wordt geaccepteerd”, aldus het hof in een persbericht.

De houding van Hamers is meegewogen door het hof. Hem wordt verweten dat hij niet publiek verantwoording heeft afgelegd over zijn handelen. Ook lijkt het hof hem na te dragen dat hij bij de inhoudelijke behandeling van de artikel-12-procedure niet zelf kwam opdagen, maar enkel zijn advocaten. Hamers blijkt de raadsheren ook – zonder succes – te hebben gewraakt.

4 Wat gebeurt er nu met Hamers?

Tegen uitspraken in een artikel-12-procedure is geen beroep mogelijk. Het OM zal Hamers dus echt moeten vervolgen. Dat betekent niet dat Hamers in de toekomstige strafzaak ook schuldig wordt bevonden. Het gerechtshof stelt enkel dat aan de vereiste „bewijsdrempel” voor vervolging is voldaan. De strafrechter zal zich over zijn schuld moeten buigen.

Het is nog onduidelijk welke misdrijven het OM Hamers ten laste zal leggen. ING werd in de schikking verweten zich schuldig te hebben gemaakt aan twee varianten van witwassen. Daarop staat maximaal 4 jaar gevangenisstraf en een boete van maximaal 87.000 euro.

Hamers’ huidige werkgever UBS laat in een reactie weten „kennis te hebben genomen” van de zaak en stelt dat het „vol vertrouwen heeft in het vermogen van Ralph Hamers om UBS te leiden”.

5 Waarom heeft het OM Hamers eigenlijk niet vervolgd?

Het vervolgingsbevel van het gerechtshof is pijnlijk voor het OM en de FIOD. Na kritiek op het schikkingsbeleid – bijvoorbeeld bij Rabobank vanwege de Libor-fraude – was hen er veel aan gelegen het beeld weg te nemen dat grote bedrijven hun fouten even mogen aftikken in een achterkamertje.

OM en FIOD deden naar eigen zeggen „alles” om bewijs te verzamelen tegen de ING-top. Maar volgens het openbaar gemaakte feitenrelaas in de ING-zaak leverde het onderzoek „onvoldoende bewijs” op om bestuurders individueel verantwoordelijk te houden. „Velen waren verantwoordelijk voor een deel van het probleem, maar niet op een strafrechtelijk verwijtbare manier”, zo rechtvaardigde hoofdofficier Margreet Fröberg het besluit om Hamers en andere ING-bestuurders niet te vervolgen tegen NRC.

Lees het volledige gesprek met hoofdofficier Fröberg: ‘Schikking ING is beter dan proces’

Het gerechtshof komt na bestudering van het strafdossier tot een volledig tegenovergestelde conclusie. Sinds Hamers in 2013 als topman aantrad, is hij meermaals geattendeerd op het falende antiwitwasbeleid, onder meer door het hoofd juridische zaken en via een inspectierapport van de Europese Centrale Bank. Hamers was „op de hoogte van de tekortkomingen” en had als topman maatregelen moeten treffen om de strafbare gedragingen te voorkomen. Door dat niet te doen heeft bij „bewust” de aanmerkelijke kans aanvaard dat de strafbare feiten zich zouden voordoen.

Daarmee komt het gerechtshof tot een opvallend andere weging van het bewijs dan het OM. Van het „bewust” nalaten om in te grijpen door Hamers en consorten was volgens het OM geen sprake. Bovendien zag het OM vanwege „strenge eisen” van de Hoge Raad weinig ruimte om leiddinggevenden zoals Hamers te vervolgen.

6 Heeft dit consequenties voor andere zaken?

De beslissing van het gerechtshof zet druk op het onderzoek naar die andere grote Nederlandse bank die wordt verdacht van falend antiwitwasbeleid en overtreding van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme: ABN Amro.

Nu het gerechtshof stelt dat bankbestuurders aangepakt moeten worden indien zij op de hoogte waren van tekortkomingen in antiwitwasbeleid, zal het OM wel twee keer nadenken om te concluderen dat de ABN Amro-top geen strafrechtelijke verwijten valt te maken. Van 2009 tot en met 2016 werd ABN Amro geleid door Gerrit Zalm, oud-minister van Financiën voor de VVD.

„Dit zou wel eens gevolgen kunnen hebben voor de ABN Amro-zaak”, zegt Gabriël Meijers, juridisch adviseur van SOBI. „Er lekten al berichten uit dat er een schikking aan zou komen. Ik begreep dat het OM wil wachten op de uitkomst van deze procedure.”

Uit de beschikking van het gerechtshof valt op te maken dat een topman niet per se vervolgd hoeft te worden. Dat de vervolging van Hamers wordt bevolen, hangt samen met het feit dat hij „publiekelijk [geen] verantwoordelijkheid heeft genomen voor zijn handelen”. Ook benadrukt het gerechtshof dat er met Hamers persoonlijk geen schikking is gesloten. Het hof stelt dus met zoveel woorden dat de uitkomst van de artikel-12-procedure anders had kunnen uitpakken als Hamers was beboet én publiekelijk schuld had erkend.

Hamers nam ‘verantwoordelijkheid’ door aan te blijven. Lees ook: Wanneer moet de baas weg?

7 Wat betekent dit voor het treffen van schikkingen?

Dat ING niet vervolgd hoeft te worden, is wel een opsteker voor justitie: de hoogste schikking in de Nederlandse geschiedenis blijft overeind. „Het gerechtshof heeft geoordeeld dat de transactie in stand blijft en het bedrag van 775 miljoen passend is en recht doet aan de geschokte rechtsorde”, stelt het OM.

Afgelopen jaren kochten onder meer telecomreus Vimpelcom (2016: 357 miljoen euro), SBM Offshore (2014: 216 miljoen euro) en Rabobank (2013: 70 miljoen euro) strafrechtelijke vervolging af. Het leidde tot forse politieke en maatschappelijke kritiek op de ‘niet-transparante’ schikkingspraktijk van het OM waarbij verdachten niet eens schuld hoefden te erkennen en onduidelijk was welke afwegingen het OM maakte.

Bij de ING-schikking stelde het OM van die kritiek geleerd te hebben. Vandaar dat een uitgebreid feitenrelaas openbaar werd gemaakt en ING de tekortkomingen moest erkennen. Het OM benadrukte de voordelen van de schikking: men kon vergaande aanpassingen van het antiwitwasbeleid bij ING afdwingen én een torenhoge boete eisen. Beide uitkomsten waren onzeker bij een kostbare, jarenlange rechtszaak.

De huidige ceo geeft het normbesef weer dat van een bestuurder van een systeembank mag worden verlangd

Toch maakte de recordschikking bij lang niet iedereen indruk. Tweede Kamerleden reageerden niet alleen furieus dat Hamers niet vervolgd werd, maar waren ook kritisch op het feit dat ING de rechter ontliep. De Raad voor de Rechtspraak noemde megaschikkingen „schadelijk voor het vertrouwen in de rechtsstaat” omdat zij – in tegenstelling tot een rechtszaak – niet openbaar plaatsvinden. De Kamer nam daarop een motie aan om rechters voortaan een rol te geven bij (de goedkeuring van) dit soort schikkingen.

Het gerechtshof laat nu merken dat het OM het bij de ING-schikking goed heeft aangepakt. Naast het feit dat ING meewerkte aan het onderzoek, de strafbare feiten erkende en maatregelen ter verbetering nam, benadrukt het hof instemmend dat de schikkingsovereenkomst „met een persbericht en uitgebreid feitenoverzicht” is gepubliceerd. „Iedereen heeft hier kennis van kunnen nemen.”

De uitspraak van het hof zal bedrijven mogelijk ook aanmoedigen om, net als ING, mee te werken aan het onderzoek. Bij het instandhouden van de schikking is die welwillendheid duidelijk meegewogen door het hof.

De houding van de huidige topman van ING, Steven van Rijswijk, wordt hierbij duidelijk tegenover die van zijn voorganger Hamers gezet. Van Rijswijk verscheen namelijk wel in de rechtszaal én erkende tegenover het hof dat ING strafbare feiten heeft gepleegd. „De huidige ceo geeft hiermee het normbesef weer dat van een bestuurder van een systeembank mag worden verlangd.”