Veertig en dement – voor Britse rugbyers kwam de hardste klap na de sport

Hersenschade „Ik voel me hopeloos”, zegt een ex-international van Engeland die sinds kort weet dat hij dementie heeft. Met andere toprugbyers begint hij een rechtszaak tegen sportbonden vanwege hersenschade.

Rugbyer Alix Popham in 2007 in een wedstrijd met Wales tegen Zuid-Afrika, in het Millennium Stadium in Cardiff.
Rugbyer Alix Popham in 2007 in een wedstrijd met Wales tegen Zuid-Afrika, in het Millennium Stadium in Cardiff. Foto David Rogers/Getty Images

Alix Popham, oud-rugbyinternational van Wales, rijdt een rondje op de racefiets in de omgeving van zijn woonplaats Newport, het uiterste zuiden van Wales. Hij rijdt een kruispunt op en ineens, uit het niets, heeft hij geen idee waar hij is. „Ik wist niet meer hoe ik daar was gekomen en ook niet meer hoe ik thuis kon komen. Ik moest een app gebruiken om weer in Newport te komen”, zegt Popham.

Niet veel later, begin dit jaar, laat Popham (41) thuis de grill aan, waardoor brand uitbreekt. Zijn geheugen laat hem steeds vaker in de steek. Hij heeft een foto van zijn ontmoeting met Nelson Mandela, voor aanvang van een rugbywedstrijd tussen Wales en Zuid-Afrika in 2004. Als Popham de foto bekijkt ziet hij zichzelf, maar hij herinnert zich er niets van. Popham heeft een dochtertje van twee jaar. Zijn vrouw durft hen niet alleen te laten, bang dat er opnieuw brand uitbreekt of dat hij iets anders vergeet. Hun plan voor een tweede kind hebben ze laten varen. „Met het vooruitzicht dat ik heb, kan dat echt niet”, zegt Popham in een verklaring die NRC via zijn advocaat kreeg.

In april van dit jaar hoorde Alix Popham wat er mis was. Hij werd gediagnosticeerd met vroege dementie, traumatisch hersenletsel en vermoedelijk de hersenziekte CTE. De ziekte is gevonden bij honderden voormalig topsporters – meestal footballspelers of rugbyers. Wetenschappers geloven dat CTE wordt veroorzaakt door herhaalde klappen tegen het hoofd tijdens de sportcarrière, waardoor de hersenen beschadigd raken. Bij rugby gaat het bijvoorbeeld om harde tackles. De gevolgen van CTE kunnen groot zijn: het begint vaak met migraine-aanvallen en geheugenverlies. Later komen gedrags- en stemmingsstoornissen voor, net als agressie, depressie en uiteindelijk dementie.

Lees ook: het NRC-dossier met ons journalistieke onderzoek naar hersenschade in de sport

Onvoldoende bescherming

Alix Popham, ex-rugbyheld van Wales, is een van de acht voormalige toprugbyers die deze week een rechtszaak hebben aangekondigd tegen de mondiale rugbybond World Rugby en de Engelse en Welshe rugbybonden. Ze verwijten de bonden dat ze onvoldoende bescherming hebben geboden tegen het gevaar van hersenschade. De advocaten van de ex-spelers denken dat de rugbybonden al lang wisten van de schadelijke effecten van rugby, maar daar niets mee hebben gedaan. De bonden waren volgens de advocaten bang dat hun sport schade zou oplopen als er een verband met hersenschade gelegd zou worden.

Een van de grote vragen die de rechtszaak moet beantwoorden: is rugby oorzaak van de hersenschade? Twee rugbyers die ook meedoen aan de zaak zijn Steve Thompson (42, wereldkampioen met Engeland in 2003) en Michael Lipman (40, voormalig Engels international). Hun diagnose – dementie op jonge leeftijd en vermoedelijk CTE – is dezelfde als die van Popham. Thompson, vader van vier jonge kinderen, zegt in een verklaring: „Mijn vrouw en kinderen moeten de schade dragen die mijn sportcarrière heeft toegebracht. Ik voel me daar erg schuldig over.”

Lipman kreeg zijn diagnose drie weken geleden. „Ik voel me hopeloos”, zegt hij. „Ik zal hier de rest van mijn leven tegen moeten vechten, maar ik zal niet winnen.”

Dat bij alle acht spelers die de zaak aanspannen het vermoeden van CTE is uitgesproken door de artsen – de hersenziekte kan alleen met zekerheid worden geconstateerd bij pathologisch onderzoek na het overlijden – wijst op een rol voor de sport. Aan de universiteit van Boston in de Verenigde Staten zijn sinds 2008 de hersenen onderzocht van meer dan zeshonderd ex-footballspelers. Van hen had 80 procent CTE. Bij ex-spelers uit de hoogste divisie (NFL) was dat 99 procent. Het percentage kan vertekend zijn, omdat families vrijwillig kozen voor hersendonatie. In de praktijk zullen dus voornamelijk hersenen zijn onderzocht van ex-sporters met klachten. Desondanks geloven de onderzoekers dat klappen op het hoofd tijdens de sport bij deze mensen de oorzaak is van hun hersenletsel.

Het betekent niet dat de rugbyers hun rechtszaak zomaar zullen winnen. Wetenschappelijk gezien is er nog geen doorslaggevend bewijs dat de sport de énige oorzaak is bij het ontstaan van hersenletsel. Er is bijvoorbeeld geen goed antwoord op de vraag welke rol leefstijl (alcoholgebruik, eetpatroon) speelt. Bovendien zullen de sporters moeten bewijzen dat hun bonden wísten dat ze gevaar liepen, maar vervolgens niet ingrepen. Ook daarvoor zijn aanwijzingen – uit recent onderzoek van NRC bleek dat internationale sportbonden bewijzen voor hersenschade in hun sport hebben genegeerd – maar een rechter sprak zich er nooit eerder over uit.

Lees ook: Engelse voetballers willen ook duidelijkheid: leidt koppen tot hersenletsel?

In de VS zijn eerder rechtszaken aangespannen over hersenschade door voormalig football-spelers en ijshockeyers uit de hoogste divisie NHL. Beide zaken leidden tot miljoenenschikkingen van de bonden met de sporters. De NFL erkent inmiddels dat de sport kan leiden tot hersenschade en heeft regelwijzigingen doorgevoerd voor extra veiligheid. In Europa is het de eerste keer dat zo’n rechtszaak is aangekondigd. Als de acht spelers succes hebben, dan heeft hun advocaat naar eigen zeggen nog meer dan honderd rugbyers klaarstaan die via de rechtbank hun gelijk willen halen. Allemaal tussen de dertig en vijftig jaar, allen met neurologische klachten.

De ex-spelers hebben een dubbel gevoel bij hun juridische gevecht met de bonden. Alix Popham zegt dat hij nog steeds van de sport houdt. Steve Thompson is het met hem eens: „Rugby is een geweldige sport. Ik neem mijn zoontje van één mee naar de rugbyclub om hem te leren wat respect tussen spelers inhoudt. Wat er ook gebeurt op het veld, na afloop geven ze elkaar een hand en drinken ze een biertje. Het spel wordt met respect gespeeld. Die waarden wil ik hem meegeven, ook al wil ik niet dat hij zelf gaat rugbyen.”