Pawel Jablonski, 34 jaar, is de Poolse onderstaatssecretaris voor economische ontwikkeling.

Foto ZSOLT SZIGETVARY HUNGARY OUT/ EPA

Interview

'Polen zou wel gek zijn als het instemt met een rechtsstaattoets'

Pawel Jablonski Staatssecretaris Jablonski noemt de rechtsstaattoets bij het EU-budget „een politiek instrument" waar landen als Polen en Hongarije mee gestraft zullen worden. En hij dreigt met meer dan een veto: „Misschien slepen wij Nederland voor het Europees Hof.”

Polen en Hongarije hebben heel veel aan te merken op de rechtsstaatclausule die corruptie en schending van de rule of law in de EU zou moeten tegengaan. Maar er is één bijzin die de Poolse onderstaatssecretaris Pawel Jablonski’s gevoel voor onrecht doet overkoken. Als het mechanisme in werking treedt zou de Europese Commissie voortaan, in samenspraak met een meerderheid van de regeringsleiders, lidstaten kunnen korten. Op basis van niets meer dan dat landen met hun inbreuk op de rechtsstaat de financiën van de EU schaden, of ernstig risico lopen dat „op een voldoende directe manier” te doen.

Maak Jablonski niet wijs dat dit de aanpak van malversaties en rechtsstatelijke dwalingen binnen de EU concreter maakt. „In plaats van rechtszekerheid zet dit juist de poort open naar willekeur”, zegt hij. „Wat betekent in vredesnaam ‘een voldoende directe manier’?”

De Europese Commissie en het Europees Parlement worstelen al jaren met de autocratische trekken van Hongarije en Polen. Sinds premier Viktor Orbán in 2010 aan de macht kwam heeft hij de grondwet herschreven, de kieswet aangepast en de onafhankelijkheid van rechtspraak, universiteiten en pers uitgekleed. En dan hebben we het nog niet over de corruptie met Hongaars en Europees belastinggeld dat in de zakken van zijn vrienden en familie verdwijnt.

Wat betreft Polen, waar de PiS-partij onder leiding van Jaroslaw Kaczynski sinds 2015 de dienst uitmaakt, gaan de internationale zorgen specifiek over de rechterlijke macht. De regering heeft de hogere gerechtscolleges en alle benoemingsprocedures overgenomen en tucht rechters die kritisch zijn over de ‘hervormingen’.

Politieke instrument

Pogingen van de Europese Commissie en het Parlement om daar iets aan te doen, al dan niet via het Europees Hof van Justitie, hebben hoogstens een vertragend effect gehad. Onder meer omdat de twee landen elkaar behoeden voor harde strafmaatregelen die unanimiteit vereisen.

Nu de EU op het punt staat bijna 2.000 miljard euro te verdelen in een nieuwe meerjarenbegroting en coronaherstelfonds, wordt in Brussel geprobeerd een rechtsstaattoets aan die subsidies te koppelen waarvoor eensgezindheid geen vereiste is. Volgens Polen en Hongarije gaat dat in tegen Europese verdragen en zij dreigen op de EU-top deze week het hele pakket te vetoën.

Hongaarse hoogleraar: ‘We spreken niet meer dezelfde taal’

Dat daardoor ook Polen honderden miljarden kan mislopen, doet Jablonski weinig. „Als wij het hele budget blokkeren, krijgt niemand iets. Maar als wij hiermee akkoord gaan, wordt het onmiddellijk gebruikt om alleen onze fondsen af te knijpen.” Voor Polen is het netto resultaat hetzelfde, wil hij maar zeggen. „Wij zouden wel gek zijn als we hiermee instemmen.”

Want hij is er zeker van dat dit „politieke instrument” meteen zal worden ingezet „om Polen en Hongarije te straffen”. Bestraffen „uitsluitend voor het uit de pas lopen met de rest van de EU, omdat we conservatiever zijn”, zegt Jablonski.

Wat deze 34-jarige onderstaatssecretaris voor economische ontwikkeling precies de aangewezen woordvoerder maakt op dit existentiële Europese dossier, kan ook hijzelf niet uitleggen. Jablonski is door premier Mateusz Morawiecki naar voren geschoven om alle internationale mediaverzoeken te behandelen. Hij neemt uitvoerig de tijd om te praten over „de complete corruptie van het Poolse rechtssysteem” voor PiS aan de macht kwam. Hoe „marginaal” problemen met corruptie hier zijn. En hoe een alternatief fonds buiten Polen en Hongarije om „de EU sloopt”.

Nederland belastingparadijs

Vervolgens wil hij het hebben over de verderfelijke rol van Nederland. Hij heeft een rapport meegenomen naar dit interview op het ministerie van Buitenlandse Zaken: over ‘belasting-onrechtvaardigheid in de Europese Unie’. Want Nederland belastingparadijs, dáár zou het in Brussel eens over moeten gaan, vindt Jablonski.

Het is voor „gierig” Nederland „wel heel prettig dat andere landen deze begroting blokkeren” zodat het niet te veel geld hoeft uit te geven. Terwijl Nederland zelf de economische cohesie van de EU schaadt door bedrijven uit andere lidstaten belasting te laten ontlopen. Net als de inrichting van de rechterlijke macht zijn belastingen een nationale competentie binnen de EU. Maar wat Nederland kan, kan Polen ook, maakt Jablonski duidelijk.

Nadat de rechtbank in Amsterdam uit twijfel over de onafhankelijkheid van de Poolse rechtspraak het overdragen van verdachten naar Polen staakte, beval de Poolse hoofdaanklager zijn ondergeschikten andersom ook alle medewerking stil te leggen. Vorige week riep de Tweede Kamer in Nederland het kabinet op Polen voor het Europees Hof te dagen. „Misschien dat wij Nederland wel voor het Europees Hof slepen om zijn belastingregelingen”, zegt Jablonski.

Lees ook: EU-ruzie komt Rutte niet slecht uit