Recensie

Recensie Beeldende kunst

Wandelen langs de horizon op tentoonstelling over weids Noord-Holland

Tentoonstelling Duinen, weiden en sloten. Het Noord-Hollandse landschap heeft een unieke schoonheid. In Alkmaar is daar de expositie ‘Weids!’ aan gewijd. Met ook aandacht voor waterbeheersing, molens en puntige boerderijen.

Arnout Colnot, Poldermolens in de Schermer (1931, olieverf op doek)
Arnout Colnot, Poldermolens in de Schermer (1931, olieverf op doek) Foto Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Wie anders dan de horizon moet de hoofdrol spelen op een expositie over het Noord-Hollandse landschap? De horizon is de verbindende factor op zo’n veertig landschappen uit de 17de tot de 21ste eeuw, die natuurlijk ook vaak groen en blauw gemeen hebben. De tentoonstelling Weids! is een samenwerking van Stedelijk Museum Alkmaar met Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier [zie inzet], dus is er ook aandacht voor de historie en geografie van het Noord-Hollandse landschap (dat eigenlijk gewoon water had moeten zijn).

Water staat op bijna elk schilderij maar ontbreekt opvallend op een stoer oud wapenbord van Waterschap de Schermermeer. Op het bord is een engel geschilderd met zwaard en schild op blote voeten in een fris groen weiland. Op zijn schild is een grote molen afgebeeld. Op de achtergrond wat boerderijtjes, de kerk van Stompetoren en net zo’n molen. De spreuk „Schermeers beschermer” eert de molen. Het wapenbord blijkt gemaakt voor de viering van het 200-jarig bestaan van de Schermer in 1833. [zie inzet]

Wapenbord ‘Schermeers Beschermer’ van het waterschap de Schermeer (1833, olieverf op hout) Foto Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Een stukje verderop hangt het heerlijke Poldermolens in de Schermer (1931) dat Arnout Colnot – een bekende schilder uit de Bergense School – bijna honderd jaar later maakte voor het polderbestuur toen de oude molens vervangen werden door elektrische gemalen. Twee derde van het schilderij bestaat uit een hemel met wolken, zoals dat hoort in Noord-Holland. Daaronder groene weiden en het water van een brede poldersloot. Colnot schilderde tien roerloze watermolens op een stormachtige dag met de zon die laag aan de westelijke hemel even door de wolken breekt en het water wit verlicht. [zie inzet]

De twee opvolgers van de watermolen hebben ook een plek op Weids! gekregen: de Amerikaanse windmolen en het gemaal. Twee geweldige striptekenaars legden ze verrassend vast. Peter Pontiac tekende de 75-jarige metalen windmolen de Hercules bij de Zaanse Schans. Hij zette de molen pontificaal centraal en verbeeldde de naam door een polderversie van de Griekse held als uitbottende wilg met knots in de hand. De wind heeft Pontiac weergegeven als drie sierlijk blazende godinnen.

Joost Veerkamp geniet van de lijnen van het betonnen art-decomonument Gemaal Lely dat het waterpeil in de Wieringermeerpolder regelt. Een sierlijke Citroën DS ‘Snoek’ op de dijk maakt het af. Bijzonder is het schaalmodel uit 1928 van het Gemaal Lely dat in een vitrinekast in de buurt van Veerkamps zeefdruk staat. Het indrukwekkende gemaal is ontworpen door architect Dirk Roosenburg die in een zakelijke stijl een geweldig lijnenspel wist te creëren. Roosenburg ontwierp ook de sluizen van de Afsluitdijk en is de opa van Rem Koolhaas.

Foto’s Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier Links: Peter Pontiac, Amerikaanse windmotor de Hercules (1996, zeefdruk). Rechts: Joost Veerkamp, Gemaal Lely (1996, zeefdruk).

Piramides

Zoals gezegd heeft de horizon de hoofdrol op Weids!. Het is een genot om de horizon te volgen, wandelend langs de schilderijen. Van een gezicht op het duindorpje Egmond uit 1635 tot romantische duinlandschappen uit de negentiende eeuw en moderne doeken als Polderlandschap 1 (2004) van Paul Overhaus waarop weilanden, water en boerderijen een schurende puzzel zijn geworden.

Paul Overhaus, Polderlandschap 1 (2004, acryl op doek). Diederik Aten: “Dit is een echt Noord-Hollands polderlandschap, met alle elementen die daar bij horen: water, indeling en verkaveling, stolpboerderijen, molens en gemalen.” Foto Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Sommige schilders concentreren zich op de boerderijen, waarbij de stolpboerderij – ‘de piramide van het noorden’ – met zijn imposante rode dak favoriet is. Vaak met koeien als decoratie. Veel schilderijen zijn vooral sfeervol anekdotisch. Maar dat geldt beslist niet voor het meest abstracte werk op Weids! dat stiekem toch een horizon heeft. Eugène Brands maakte met zijn Landschap (1979) van de Hollandse weiden, koeien en boerderijdaken een kleurige werveling van lucht, gras en dieren.

Het hoogtepunt van de expositie hangt aan het einde van de horizonlijn. Het zijn twee anderhalve meter hoge houtskooltekeningen die Leo Gestel maakte tijdens een verblijf in Bergen. Polderlandschap met gezicht op Alkmaar (1917), een van de weinige landschappen in ‘portret’-formaat, heeft een woeste wolkenlucht die weerspiegelt in een brede sloot met koeien op de dijk. In de verte molens en een dorpskerkje. De fabrieken van Alkmaar spuien nog meer donkere wolken de hemel in. Het is een lieflijk én dreigend tafereel dat niet tot rust komt en je ogen blijft meeslepen van water naar hoge wolken en weer terug.

Links: ‘Polderlandschap met gezicht op Alkmaar’ (1917, houtskool op papier); rechts: ‘Boerderij met koeien (melktijd)’ (1918, houtskool op papier). Het water op het landschap van Leo Gestel is waarschijnlijk de ringsloot van de Huiswaarderpolder, zegt Diederik Aten. Je ziet op de achtergrond de Grote Kerk van Alkmaar en ook de gashouders van de gasfabriek langs het Noord-Hollandskanaal zijn zichtbaar. Foto’s Stedelijk Museum Alkmaar

De tweede tekening is een close-up uit 1918 van een piramideboerderij met wachtende koeien op het erf. Boerderij met koeien (melktijd) laat zien wat het doel is van Noord-Hollands eeuwige strijd tegen het water: warmte en beschutting.

Correctie 7 december 2020: In een eerdere versie van dit artikel werd de zeefdruk van het Gemaal Lely toegeschreven aan Joost Swarte. De maker is Joost Veerkamp.