Reportage

‘Louis componeerde altijd voor mensen, niet voor instituties’

Première Louis Andriessen, de grootste levende Nederlandse componist, is ziek. De NTR ZaterdagMatinee brengt de première van zijn laatste werk: ‘May’.

Louis Andriessen in 2018.
Louis Andriessen in 2018. Foto Merlijn Doomernik

Louis Andriessen, een van de invloedrijkste componisten van deze tijd, lijdt aan dementie. Het componeren gaat niet meer. Zijn laatste werk is May voor koor en orkest, op fragmenten uit Gorters Mei. Zaterdag brengen het Orkest van de Achttiende Eeuw en Cappella Amsterdam het in een leeg Concertgebouw in première. De uitvoering is live te zien op de website van Radio 4.

Maar het laatste wat Andriessen zou willen is een sentimenteel stuk in de krant – sentimentaliteit is een doodzonde in zijn universum, waar ironische distantie en brille regeren. Componist en boezemvriend Martijn Padding, die zijn vroegere docent bijstond bij de voltooiing van May, vindt het zelfs te sentimenteel om van Andriessens zwanenzang te spreken: „Louis componeert door als improviserend musicus.”

Andriessen verblijft sinds maart in een zorginstelling, waar hij dagelijks improviseert aan de vleugel in de gezamenlijke ruimte. „Of hij zit op het terras naar de kraaien te kijken”, zegt Padding. „Loopt er een kraai voorbij, zegt Louis: ‘Dat is een aansteller.’”

Er waren al langer signalen, vertelt echtgenote Monica Germino: „Het is een sluipend proces, je past je aan zonder dat je er erg in hebt.” Maar in januari verslechterde Andriessens situatie opeens in rap tempo. Hij bleek een combinatie van alzheimer en vasculaire dementie te hebben. „Het gaat nu goed met hem. Hij is gelukkig, ongelooflijk maar waar.”

Teken van vriendschap

„Het is nooit een geheim geweest dat Louis ziek is, maar hoe en wanneer zeg je zoiets? Om hem heen is zo’n brede kring van mensen voor wie hij veel heeft betekend, hij heeft velen geraakt met zijn noten en zijn gulheid – Louis componeerde altijd voor mensen, niet voor instituties”, zegt Germino, die zelf als violiste 26 Andriessen-stukken speelde. „Ik hoop dat openheid helpt. Dementie is een wrede ziekte die veel mensen treft. We moeten erover kunnen praten.” Omdat het ziekteverloop verknoopt is met de ontstaansgeschiedenis van May, leek dit haar het juiste moment om naar buiten te treden.

In het voorjaar van 2019 kwam Andriessen bij Padding: „Hij zei, ‘Ik heb het lastig.’ Of ik hem wilde helpen. Dat vond ik heel knap van hem.” Zo begon een periode van intensieve samenwerking. Het componeren gaf Andriessen veel vreugde, zegt Germino: „Hij verheugde zich enorm op de sessies met Martijn. ‘Ik ben een beetje verliefd op die jongen’, zei hij.”

Padding noemt de periode „een cadeau” en „een teken van vriendschap en vertrouwen”. Hij benadrukt dat hij geen noot aan het werk heeft toegevoegd. Andriessen voltooide dat voorjaar het piano-uittreksel en begon in de zomer met orkestreren. „Zo werkte hij altijd, net als Stravinsky. Aan dat uittreksel veranderde hij niets meer, alles stond erin.” De orkestratie maakten ze in samenspraak af.

Lees ook: Louis Andriessen: ‘Ik ben de strikte regels een beetje ontgroeid’

Enorme diepte

Het zou niet fair zijn om in May op zoek te gaan naar Andriessens ziekte, zegt Padding: te makkelijk. „Mijn lievelingsnoten in het hele oeuvre van Louis, dat ik toch vrij aardig ken, zijn op dit moment maten 260-266 van May. Het koor zingt ‘But meanwhile inside her a drum played a death roll …’ Onnodig om daar iets in te lezen. Puur muzikaal is het een huiveringwekkend moment.”

Andriessen toonzette in May een ‘keten’ van ongeveer tachtig zinnen uit Mei, vertaald door Paul Vincent. De korte spanningsbogen houdt hij bijeen met uitgekiende dramaturgie en harmonische controle. Het is „geserreerde, samengebalde muziek, geïmplodeerder dan Louis’ andere werk, maar van een enorme diepte. Het is geen heftig stuk aan de buitenkant, maar wel aan de binnenkant”, zegt Padding.

De wereldpremière zou in juni plaatsvinden op het Holland Festival, maar moest vanwege de coronabeperkingen geannuleerd worden. Sieuwert Verster, directeur van het Orkest van de Achttiende Eeuw en vriend van Andriessen, vond de NTR ZaterdagMatinee bereid om de première over te nemen. Het Concertgebouw stelde de Grote Zaal ter beschikking voor repetities. De orkestmusici zijn voor het eerst sinds lange tijd weer samen. „We sluiten dit wonderlijke jaar af met een indrukwekkende en ontroerende dreun”, zegt Verster.

Het gaat nu goed met hem. Hij is gelukkig, ongelooflijk maar waar

Monica Germino echtgenote - violist

Andriessen componeerde May ter nagedachtenis aan hun gemeenschappelijke vriend Frans Brüggen, de befaamde blokfluitist en dirigent met wie Verster het orkest veertig jaar geleden oprichtte. „We wilden een monument oprichten voor Frans”, zegt Verster. Het orkest speelt op historische instrumenten en is gespecialiseerd in klassiek repertoire. „Maar Frans zei altijd, ‘Als we óóit een hedendaags werk gaan spelen, dan moet Louis het schrijven.’”

Uiteraard zit er een blokfluit in May, die vanwege de stemming speciaal moest worden gemaakt. De partij beslaat exact drieënhalve maat, zegt Padding: „Iedere andere componist zou zo’n eerbetoon uitmelken, maar Louis laat Frans Brüggen alleen aan het begin even het stuk binnenwandelen – meesterlijk.” De partij wordt gespeeld door Lucie Horsch. „Heel chic, om die negen seconden door de beste blokfluitiste ter wereld te laten spelen.”

May van Louis Andriessen door Cappella Amsterdam & Orkest van de Achttiende Eeuw o.l.v. Daniel Reuss. 5/12 14u op NPO Radio 4: nporadio4.nl