Opinie

VVD ontkent het belang van mensenrechten en rechtsstaat

Verkiezingen Het spel van de VVD met mensenrechten en internationaal recht is riskant. De liberalen weten eigenlijk wel beter, schrijft
Mondelinge pleidooien van de Staat en van Urgenda in de zogenaamde klimaatzaak in 2019. Hier binnenkomst van de raadsheren C.A. Streefkerk, M.V. Polak, G. Snijders, T.H. Tanja en H.M. Wattendorff.
Mondelinge pleidooien van de Staat en van Urgenda in de zogenaamde klimaatzaak in 2019. Hier binnenkomst van de raadsheren C.A. Streefkerk, M.V. Polak, G. Snijders, T.H. Tanja en H.M. Wattendorff. FOTO BRANKO DE LANG / ANP

Het staat buiten discussie dat politici kritiek mogen hebben op rechterlijke uitspraken. Ik ben het graag eens met de opvatting dat kritische reflectie op rechterlijke uitspraken mag en onderdeel is van een ‘vitale’ rechtsstaat. Maar in de polemiek tussen hoogleraar Europees recht Christina Eckes (11/11) en de VVD’ers Jeroen van Wijngaarden en Matthijs Hazenkamp (24/11) over het concept-verkiezingsprogramma van de VVD, is de steen des aanstoots het door de Hoge Raad op 20 december 2019 gewezen Urgenda-arrest, dat door de liberalen als een schoolvoorbeeld van activistische rechtspraak wordt beschouwd.

Op het eerste gezicht klinkt de redenering van Van Wijngaarden en Hazenkamp bedrieglijk redelijk maar zij klopt op een aantal onderdelen niet. De manier waarop zij over dat arrest schrijven roept de vraag op of zij werkelijk kennis hebben genomen van wat de Hoge Raad in dat arrest heeft gesteld.

In het Urgenda-arrest oordeelde de Hoge Raad dat het rechterlijk bevel aan de Staat om de uitstoot van broeikasgassen voor eind 2020 met 25 procent te verminderen in stand blijft. De Hoge Raad baseerde zijn oordeel op het VN-klimaatverdrag en op de rechtsplichten van de Staat tot bescherming van het leven en welzijn van burgers in Nederland. Zonder die reductie bestaat het risico van een gevaarlijke klimaatverandering die ook de ingezetenen van Nederland ernstig kan treffen in hun recht op leven en welzijn.

Rechtsbescherming

Het uitzonderlijk arrest komt er kort gezegd op neer dat de Hoge Raad oordeelt dat regering en parlement met hun besluitvorming de grenzen van het recht, waaraan ook zij gehouden zijn, hebben overschreden. De rechter biedt rechtsbescherming, ook tegen de overheid. Dat is zoals het arrest ook stelt „een wezenlijk onderdeel van de democratische rechtsstaat”.

Het concept-verkiezingsprogramma van de VVD stelt over het Urgenda-arrest dat „de rechter uitspraken doet die rechtstreeks en vergaand ingrijpen in democratische besluiten” en dat „de rechter de politiek dwingt andere keuzes te maken, terwijl de samenleving zich hier niet over heeft kunnen uitspreken”.

Daarom is het noodzakelijk dat ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moet inbinden omdat ook die „steeds verdergaande uitspraken doet die direct ingrijpen in democratisch tot stand gekomen wetgeving in de Europese landen”.

En dat is voor de VVD weer een reden zich in het verkiezingsprogramma in te zetten op punten als aanpassen van het Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens (EVRM), beperken van de doorwerking van internationale verdragen in Nederland, en wijzigen van de Grondwet om rechterlijke toetsing van wetten aan het EVRM te beperken en toetsing door de wetgever te versterken.

De door de VVD voorgestelde originalistische en nationalistische benadering van internationale verdragen is opmerkelijk.

De door de VVD voorgestelde originalistische en nationalistische benadering van internationale verdragen is opmerkelijk. Zij zal ongetwijfeld met enthousiaste instemming worden begroet door leden van de Raad van Europa als Rusland, Oekraïne en Turkije, die van de 47 lidstaten van de Raad van Europa door het Europese Hof het meest de maat worden genomen.

Ter vergelijking: van de in totaal in 2019 door het Europese Hof gewezen 790 arresten waarin een of meer schendingen zijn opgenomen werd Rusland 186 keer veroordeeld, Oekraïne: 109, Turkije: 96, Nederland: 1. En landen als Polen en Hongarije die hun eigen rechtsstaat ondermijnen door hun uiterste best te doen nationale rechters onder controle van de meerderheidsregering te krijgen zullen niet weten welke uitwegen hen worden geboden.

Gevaarlijke klimaatverandering

In het Urgenda-arrest ging het om de verplichting maatregelen te nemen voor de bescherming van de ingezetenen van Nederland tegen een gevaarlijke klimaatverandering. En dat alles op grond van de uitleg die het Europese Hof heeft gegeven aan artikel 2 (recht op leven) en artikel 8 (recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven). Uitleg door een Europees Hof dat op grond van het Europees mensenrechtenverdrag uitdrukkelijk het recht heeft zich uit te laten over de interpretatie van dat Verdrag.

Een uitleg die praktisch is en die rekening houdt met hedendaagse situaties. Een uitleg waarbij ook het Europese Hof gebonden is aan het Weens Verdragenverdrag, waarin internationaal is aangegeven welke interpretatiemethoden voor de uitleg van een Verdrag mogen worden toegepast. Over het recht op leven heeft het Europese Hof uitgelegd dat eerbiediging van het recht op leven ook de positieve verplichting inhoudt om – binnen wat mogelijk is – maatregelen te nemen tegen levensgevaarlijke situaties. Wie kan in redelijkheid tegen een dergelijke interpretatie zijn?

Het is bij dit alles nuttig nog eens na te lezen dat de 47 lidstaten het afgelopen decennium in hun officiële Verklaringen unaniem vierkant achter het EVRM staan en de rechtsmacht van het Europese Hof.

Lees ook: Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vormt een ernstige inbreuk op de democratie

Wat in die Verklaringen valt te lezen is toch wel iets heel anders dan de wens die in het concept-verkiezingsprogramma van de VVD staat: aanpassen van het EVRM, zodat het Comité van Ministers in de Raad van Europa de mogelijkheid krijgt om uitspraken te corrigeren van het Europees Hof die indruisen tegen de bedoeling van de lidstaten.

Het voorstel de nationale rechter los te koppelen van het EVRM is niet nieuw. Zo schreef in NRC (13/11/2010) een jong Leids onderzoeker, Thierry Baudet: Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vormt een ernstige inbreuk op de democratie.

Hij kreeg met dat stuk bijna heel mensenrechtelijk Nederland op zijn dak, maar ook bijval: de toenmalige VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer Stef Blok en zijn fractiegenoot Klaas Dijkhoff schreven in de Volkskrant (7/4/2011):Leg het Europese Hof aan banden. Ook het VVD-Verkiezingsprogramma 2017-2021 bepleit dit .

Gelukkig was van dit soort gedachten niets meer te merken in de magistrale mensenrechtenlezing vorig jaar december van de minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD): Mensenrechten raken iedereen. Ik neem aan dat de samenstellers van het VVD-verkiezingsprogramma dat wel hebben gelezen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.