Vaccineren - zijn de koelkasten er?

Covid-19 Minister Hugo de Jonge is optimistisch, 4 januari moet er in Nederland gevaccineerd worden. Wat is daarvoor nodig?

Foto Vincenzo Pinto
Foto Vincenzo Pinto

Kan Nederland net als het Verenigd Koninkrijk al snel gaan intenten? In het VK start volgende week de Covid-vaccinatie met het Pfizer/Biontech-vaccin in de ziekenhuizen. Verpleegkundigen en artsen worden er als eerste ingeënt. Ziekenhuispersoneel werkt de hele dag met zieke en soms ook coronabesmette patiënten dus als zij ingeënt zijn, is het idee, lopen ze corona niet op en besmetten ze niemand.

Nederland moet iets langer wachten op het Pfizer-vaccin. Het Europees Medicijnagentschap (EMA) verwacht op 29 december te oordelen. Krijgt Pfizer groen licht, dan kan het de vaccins vanaf die datum vanuit een fabriek in het Belgische Puurs naar Nederland rijden. Eerder leveren, zoals het ministerie van Volksgezondheid dinsdag suggereerde, kan niet, zegt een woordvoerder van Pfizer. „Wij kunnen pas leveren als er een klap op is gegeven door de EMA.”

Logistieke puzzel

En dan begint een logistieke puzzel. Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) zei dinsdag te hopen dat de eerste mensen op 4 januari kunnen worden gevaccineerd. Dat zullen de kwetsbaarste groepen zijn, verpleeghuisbewoners en gehandicapten, besloot het kabinet eerder. Daarvoor moet wel vaststaan dat het Pfizer-vaccin bij hen goed werkt.

De opslag is ook een uitdaging. Om het Pfizer-vaccin langere tijd bij -70 graden te bewaren zijn speciale diepvrieskisten nodig, waarvan het RIVM er momenteel twee heeft. Het RIVM zegt nog tientallen vriezers in bestelling te hebben. In totaal moet het in de derde week van december beschikken over veertig vriezers. „Dat is genoeg om alle Pfizer-vaccins te bewaren”, zegt een woordvoerder.

Wij kunnen pas leveren als er een klap op is gegeven door de EMA

Het RIVM zorgt vervolgens voor de distributie van het vaccin. Als het is ontdooid, is het nog vijf dagen houdbaar. Zijn de verpleeghuizen er begin januari klaar voor, dan kunnen de eerste vaccins daarheen. Ouderenzorgkoepel Actiz staat te „popelen”, maar noemt ‘op 4 januari beginnen’ om andere redenen „heel voorbarig”. Zo is er volgens Actiz tijd nodig om verpleeghuisbewoners goed te informeren over het vaccin en om toestemming te vragen.

Toestemming bij dementie

Dat is in de ouderenzorg niet altijd makkelijk, omdat een groot deel van de verpleeghuisbewoners aan dementie lijdt. In zo’n geval moeten familieleden die keuze maken. Of ouderen de jaarlijkse griepprik krijgen, is afgesproken op het moment dat ze in het verpleeghuis zijn gaan wonen. Voor de Covid-vaccinatie moet aparte toestemming komen. „Dat kan schriftelijk of mondeling, maar de overheid moet dit wel regelen omdat het om een vaccinatieprogramma gaat”, zegt een woordvoerder van Actiz.

Na de hoogbejaarde verpleeghuisbewoners en gehandicapten zouden de overige ‘kwetsbare groepen’, zoals 60-plussers, bij de huisarts het coronavaccin moeten krijgen. Die verwachten „zeker niet” in januari al in actie te kunnen komen, zegt voorzitter van de Landelijke Huisartsenvereniging Ella Kalsbeek. Zij rekent voor dat de eerste vaccins van Pfizer bijna allemaal naar de verpleeghuisbewoners en gehandicapten gaan. Wat overblijft, zal volgens Kalsbeek naar de ziekenhuizen gaan voor hun medewerkers, waar het makkelijker op -70 graden kan worden bewaard.

Lees ook: verpleegkundigen twijfelen over vaccinatie

De ziekenhuizen wachten met smart op instructies en een draaiboek van het RIVM, vertellen ze. Zij hebben allemaal koelcapaciteit van -70 graden. Peter van der Meer, directeur van het Albert Schweitzer-ziekenhuis in Dordrecht: „We denken er al over na maar concreet is dat nog niet. We moeten eerst van de overheid horen: wat en wanneer?”

Mark Kramer, bestuurder van het Amsterdam UMC, zegt dat ziekenhuizen niet vooraan staan bij de verdeling van het kabinet. „Er is nog niets gecommuniceerd over de logistieke operatie. We kunnen zeker die vaccins opslaan en toedienen maar dat moet wel worden voorbereid.” Ook Wim van Harten, directeur van het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem hoopt op informatie: „We weten nog niet welk type vaccin naar ons toekomt, dus dat is lastig anticiperen. Er zijn ons geen (landelijke of GGD) draaiboeken bekend, die gaan we nu dus zelf maken.”

Microbioloog Jean-Luc Murk van het Tilburgse Elisabeth Tweesteden-ziekenhuis verwacht dat zijn ziekenhuis niet genoeg capaciteit heeft om vaccins voor het voltallige personeel op te slaan. „Maar er kunnen koelapparaten worden bijbesteld.”

Moderna kan in gewone koelkast

Voor de huisartsen „ligt het meer voor de hand” te gaan werken met het Moderna-vaccin, zegt Kalsbeek, dat wel in de gewone koelkast kan. Van dat vaccin komen naar verwachting in het eerste kwartaal van volgend jaar wel 400.000 stuks naar Nederland. De huisartsen kunnen die „kleine aantallen” vaccinaties makkelijk via de eigen praktijk organiseren, denkt Kalsbeek. Daarvoor is het volgens de huisartsen niet nu al nodig extra locaties te regelen. „Die zijn bij huisartsen allemaal in beeld, bij de griepvaccinatie wordt ook vaak een kerk of een buurthuis gebruikt.” Veel extra personeel verwacht Kalsbeek ook niet nodig te hebben. „Sommige praktijken vragen misschien een doktersassistente terug die net met pensioen is. Grootschalige personeelscampagnes zijn niet nodig.”

Pas als alle voorrangsgroepen zijn gevaccineerd (ruim 6 miljoen mensen), komt de rest van de bevolking aan de beurt. Dan is de GGD aan zet, die woensdag liet weten rond augustus volgend jaar te beginnen. Maar het kan ook eerder, aldus de GGD.

Voor alle groepen geldt dat de vaccinatiecampagne pas een succes is als veel mensen de prik gaan halen. Uit onderzoeken van de afgelopen weken blijkt dat het aantal twijfelaars eerder groeit dan afneemt.

Koppijn en koorts

Jean-Luc Murk waarschuwt dat mensen die zich laten inenten met de MRNA-vaccins, zoals die van Pfizer en Moderna, er wel last van kunnen krijgen. „Uit de studies blijkt dat men zich een of twee dagen moe en lamlendig kan voelen. Hoofdpijn en koorts. Dat is anders dan bij de griepprik – die krijg je en daar merk je niks van.” De bijwerkingen zijn zeker geen reden om het vaccin niet te nemen, zegt Murk. „Het is juist goed als je lichaam reageert want dat betekent dat je immuunsysteem wordt aangeslingerd.”

In een column, woensdag, schrijft de voorzitter van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Ton de Boer, over de veiligheid: „Die wordt uitvoerig getest in grootschalige, internationale studies. Bij de coronavaccins zijn die zelfs nog groter dan bij andere vaccins: 30 tot 60 duizend mensen doen mee. Dankzij die studies zien we welke bijwerkingen kunnen optreden. De meeste bijwerkingen worden binnen zes weken na vaccinatie zichtbaar. Dat weten we uit andere vaccinstudies.”

De kans op ernstige, onverwachte bijwerkingen bij de coronavaccins na goedkeuring is dus klein, schrijft De Boer. „Toch kunnen we ze nooit helemaal uitsluiten. Er kunnen altijd nog onbekende, of zeldzame bijwerkingen naar voren komen, die tijdens het onderzoek niet zichtbaar waren. Daarom houden we vaccins ook na goedkeuring nauwlettend in de gaten. Voor het coronavaccin is er zelfs een speciaal Europees bewakingssysteem opgezet. Zo kunnen we snel ingrijpen als dit nodig is. De veiligheid wordt dus heel serieus in de gaten gehouden.”