Foto's Roger Cremers, bewerking NRC.

Interview

Vanaf dinsdag moeten we toch echt aan de mondkapjes

Coronawet Iedereen moet volgens de wet mondkapjes op in openbare gebouwen, in winkels en op stations.

We gaan tóch aan de mondkapjes. Dinsdag gaat de coronawet in en wordt het ‘dringende advies’ er één te dragen een plicht. In winkels, musea, gemeentehuizen. Op stations, in parkeergarages, bij het tankstation. In theaters en concertzalen (als je niet op je plek zit) en tijdens rijles en bij de kapper.

Twee maanden geleden besloot het kabinet de discussie voor eens en altijd te beslechten. Veel Nederlanders hadden in de zomervakantie al mondkapjeservaring opgedaan in buurlanden en vonden dat het daar prima werkt. Iedereen boven de twaalf moet er één op. Neus en mond moeten bedekt zijn, en het moet een mondkapje zijn tegen virussen. Een omhooggetrokken sjaal mag niet. Anders: 95 euro boete.

Lees ook: Kamer steunt mondkapjesplicht maar heeft praktische vragen

Premier Mark Rutte (VVD) noemde het in oktober „juridisch lastig” om de mondkapjesplicht wettelijk te regelen. Het is gelukt via een aparte regeling bij de tijdelijke coronawet, die in eerste instantie drie maanden geldt en de noodverordeningen vervangt.

Toch was het ook vóór die wet soms al mogelijk een verplichting in te stellen, zegt onderwijsadvocaat Willem Lindeboom. „Privaatrechtelijke organisaties zoals winkels en de meeste scholen mogen eigen regels stellen. Over de vraag of de overheid dat ook mocht in publieke ruimtes, was er discussie. Er was een procedure over demonstraties in Amsterdam waar burgemeesters via noodverordeningen mondkapjes wilden verplichten. De rechter oordeelde in augustus dat dit mag, vanwege het belang dat de overheid heeft bij het handhaven van de volksgezondheid. Dat ging boven de persoonlijke levenssfeer.”

Buiten geldt de mondkapjesplicht niet. Maar: wie het kapje vaak op en af zet, verhoogt het risico op een coronabesmetting juist. Verstandige winkelaars houden hem dus op.

Foto’s Roger Cremers

Detailhandel – Winkels gaan klanten niet weigeren

Winkelketens zien het niet als hun taak de mondkapjesplicht te handhaven. Ze kiezen er eerder voor de klant te informeren.

„Goedemiddag meneer, heeft u een mondkapje bij zich?” Bij de ingang van het filiaal van buitensportwinkel Bever in Amsterdam houdt deze weken voortdurend een werknemer de wacht. Wie komt winkelen zonder mondmasker wordt aangesproken. Zo ook de man van in de veertig die deze woensdag langskomt voor nieuwe handschoenen. „Vergeten? Sorry, maar ik moet u vragen er één op te doen. We hebben wegwerpkapjes als u wilt.”

Lees ook: Stop met discussiëren, draag dat mondkapje

In veel winkels was het dragen van een mondkapje de afgelopen weken nog vrijwillig. Via posters en borden werd wel vriendelijk verzocht een beschermend masker te dragen, maar klanten daarop aanspreken deden ketens lang niet altijd. Met de invoering van de mondkapjesplicht, dinsdag, verandert dat. Wie vanaf dan geen mondkapje draagt in de publieke binnenruimte loopt het risico op 95 euro boete.

„Toen duidelijk werd dat mondkapjes konden helpen, zijn we dat ook echt gaan stimuleren”

Bever (40 vestigingen) besloot die nieuwe regels niet af te wachten. Al vroeg in de pandemie koos het bedrijf ervoor klanten aan te spreken als ze geen masker droegen. „De veiligheid van onze klanten en medewerkers staat bij ons voorop. Dus toen duidelijk werd dat mondkapjes konden helpen, zijn we dat ook echt gaan stimuleren”, zegt Gert van Binsbergen, operationeel directeur van Bever.

Tot veel weerstand bij klanten leidde dat volgens Van Binsbergen niet. Verreweg de grootste groep winkelbezoekers volgde dat verzoek zonder morren op. „Een enkele keer kom je iemand tegen die echt niet wil, maar dat zijn incidenten.” Voor zulke klanten zoekt Bever naar een andere oplossing. Een medewerker meesturen als begeleider bijvoorbeeld, om te voorkomen dat de klant bij anderen in de buurt komt.

De winkel uitzetten

Foto Roger Cremers

Maar klanten verplichten tot het dragen van een mondkapje, dat gaat de buitensportketen te ver. Een winkelmedewerker is geen handhaver en gaat geen consumenten weigeren bij de deur, zegt Van Binsbergen. Klanten kunnen ook om medische redenen weigeren een kapje te dragen.

Zelf mondkapjes verplichten zagen veel winkeliers dit najaar niet zitten. Ze wilden discussies aan de deur voorkomen.

Eenzelfde beleid voeren ook veel andere winkelketens, leert een rondgang. Ahold, het bedrijf achter Albert Heijn, Etos en Gall & Gall (in totaal zo’n 2.000 winkels), zal consumenten informeren over de verplichting, maar als het erop aankomt een klant niet weigeren. „Wij kunnen klanten niet de winkel uitzetten”, aldus een woordvoerder.

Ook de Mirage Retail Group, het bedrijf achter winkelketens Blokker, Intertoys, Big Bazar en BCC (samen circa 800 winkels), kiest ervoor om te informeren, maar niet te handhaven. Klanten die zonder mondkapje komen, krijgen een exemplaar aangeboden. Maar optreden bij overtreding „is iets wat niet bij onze taken als winkelmedewerkers hoort”, mailt het concern.

Dus verandert er vanaf dinsdag veel in winkels? De woordvoerder van AS Watson, moederbedrijf van onder meer Kruidvat (950 winkels), denkt van niet. Het begrip ‘verplicht’ zal het bedrijf niet bezigen. Op dit moment draagt „tussen de 80 en 90 procent van de klanten” al een masker. „Als we straks klanten zien die het niet dragen, gaan we in gesprek en we stellen ook mondkapjes beschikbaar.”

Vechtpartijen

Volgens Eus Peters, directeur van branchevereniging Raad Nederlandse Detailhandel, lijkt de rol van de winkelier straks nog het meest op die van de conducteur in de trein. „Die kan je wel vragen of je weet dat er een plicht is. Maar als iemand dan geen mondkapje opdoet, kan hij geen boete uitdelen of hem uit de trein gooien. Dat geldt ook voor winkelmedewerkers: die moeten toezien op de naleving, maar hoeven niet te handhaven.”

Lees ook: ‘Mondkapje? Dat bepaal ik zelf wel’

De mondkapjesplicht is een regel voor de consument, benadrukt Peters. Een eventuele boete gaat dus ook naar de klant, niet de winkelier. Die hoeft er eigenlijk alleen voor te zorgen dat zijn personeel mondmaskers draagt. Als klanten weigeren, zou een ondernemer kunnen „opschalen” en er een boa (buitengewoon opsporingsambtenaar) bij roepen. De vraag is alleen: wie laat het zover komen?

„We zijn geen politie”

Koopjeswinkel Action (390 Nederlandse filialen) voelt weinig voor „vechtpartijen bij de ingang”, zegt een woordvoerder. Het bedrijf heeft daarom besloten dat klanten zonder een mondkapje „in principe” de winkel niet in mogen. „Als iemand weigert, zullen we in eerste instantie de bedrijfsleider erbij halen.” Tegelijkertijd „zijn we geen politie”, aldus de zegsvrouw. Toch verwacht het bedrijf dat veel klanten gewoon zullen gehoorzamen. „Dat zie je nu ook in het openbaar vervoer: op een enkel incident na, draagt iedereen een mondkapje. We merken het ook in onze winkels in landen waar al langer een mondkapjesplicht is. Daar gaat het eigenlijk altijd goed.”

Foto’s Roger Cremers

Scholen – ‘Een groep ouders gaat in discussie’

De scholen zijn de mondkapjes al langer gewend, maar niet iedere ouder kan zich in de maatregel vinden. En dat leidt tot discussie op de schoolpleinen.

Op middelbare scholen zijn ze al twee maanden aan mondkapjes gewend. Sommige hadden van het ‘dringende advies’ van de overheid al een plicht gemaakt, in de gangen en in de hallen. Een enkele zelfs in de klas.

Het advocatenkantoor van Willem Lindeboom kreeg er veel vragen over van schoolbesturen. Wat moesten ze met ‘weigerleerlingen’? „Sommige leerlingen willen geen mondkapje dragen omdat dat schadelijk zou zijn, of omdat ze het als een gedragsexperiment zien”, zegt Lindeboom. „Of ze noemen andere argumenten uit de kring van anti-coronabeweging Viruswaarheid.”

Scholen mochten de plicht gewoon handhaven, ook al was er nog geen coronawet, stelt Lindeboom. „Het zijn privaatrechtelijke instellingen. Er zijn wel grondrechten zoals de persoonlijke levenssfeer, maar die zijn niet absoluut.”

„We vinden dat mondkapjes niet thuishoren op school”

Toch gebeurde dat niet altijd, zegt een woordvoerder van de VO-raad. „Er is een kleine, maar actieve groep ouders die veel met de school in discussie ging. De vereniging van middelbare schoolbesturen verwacht dat die groep door de coronawet zal slinken, omdat de mondkapjesplicht nu wettelijk vastligt.”

Lees ook: Bieden mondkapjes bescherming of creëren ze schijnveiligheid?

Elbrecht Claus is een van de ouders die heel ongelukkig is met de mondkapjesplicht. Met andere Friese ouders richtte ze een regionaal meldpunt op, waarvan er inmiddels twaalf zijn. „We vinden dat mondkapjes niet thuishoren op school”, zegt ze. „Er is geen wetenschappelijk bewijs dat ze werken. Kinderen hebben dat maandenlang op het journaal gehoord. En ze halen de sociaal-emotionele veiligheid weg. We krijgen meldingen over leraren die schreeuwen: ‘Zet een mondkapje op, of wil je verantwoordelijk zijn voor mijn dood?’”

Wiskundeleraar Siep de Haan, die les geeft op een school in Utrecht, vindt de sfeer niet slechter door mondkapjes. Integendeel: „Leerlingen zijn liever geworden, voor elkaar en naar docenten. Ze beseffen dat fysiek onderwijs niet langer vanzelfsprekend is. Ze helpen graag mee aan een veilige school.”

Bibliotheken en stations – ‘Zonder mondkapje val je meteen op’

De stap naar mondkapjes op perrons is geen grote, weet de NS. Ondertussen zijn ook bibliotheken al gewend aan een strikt deurbeleid.

Foto Roger Cremers

Theo Kemperman, directeur van de openbare bibliotheken in Rotterdam, geeft alvast het goede voorbeeld: hij heeft een wit mondkapje met het oranje bibliotheeklogo erop. Hij houdt niet van gekke mondkapjes met een grijns erop of zo. Maar wel van deze.

Vanaf dinsdag moet íédereen een mondkapje op die een bibliotheek binnen wil en Kemperman kan daar kort over zijn: in Rotterdam moest het al. „We hebben dagelijks een paar duizend bezoekers, dus het leek me veiliger.” Over schreeuwende klanten die zonder kapje naar binnen wilden, heeft hij niets gehoord, zegt hij. Maar het deurbeleid is dan ook strikt. Er staan beveiligers die kijken of iedereen een kapje op zet en een mandje meeneemt. „Zo tellen we hoeveel mensen in het gebouw zijn.”

Verder is het simpel: loop je, dan heb je het kapje op. Zit je, dan mag-ie af. Als je er geen bij je hebt, krijg je er een van de bibliotheek. „Nee, niet zo’n mooie met een logo. Maar wel gratis.”

Ook bij de NS maken ze zich niet erg druk over de mondkapjesplicht. In de treinen moet het al, en vrijwel iedereen doet het ook, zegt woordvoerder Erik Kroeze. „Dus dat het nu ook in de stations moet, is geen heel grote stap. Veel mensen dragen daar ook al mondkapjes.”

„Dat het nu ook in de stations moet, is geen heel grote stap”

De Veiligheid en Servicemedewerkers van de NS, dat zijn de mensen met de gele NS-hesjes, gaan handhaven. Kroeze: „Zij hebben ook de bevoegdheid om een boete uit te delen maar we gaan er niet vanuit dat het nodig is.” Sinds 1 oktober is het ook verboden om op te stations te roken, daarvoor mocht dat nog bij speciale rookzuilen op de perrons. Ook daar zijn nauwelijks problemen mee, zegt Kroeze.

Dat er door corona nog maar dertig procent van het normale aantal reizigers (ongeveer 1,3 miljoen per dag) met de trein reist, is jammer, aldus de woordvoerder. Maar het maakt handhaven ook een stuk makkelijker. „Zonder mondkapje val je meteen op.”