Nieuwe winnaars bekend in het Rotterdamse plannen- laboratorium

CityLab010 Sinds 2015 heeft de gemeente ruim 19 miljoen euro uitgegeven aan initiatieven van stadsbewoners: maatschappelijk relevant, eenmalig geld. Wat leverden al die plannen op voor de stad? De gemeente weet het niet.

Bouw je Bep, robotbouwen met kinderen
Bouw je Bep, robotbouwen met kinderen Foto BEP

Bij het brouwen van bier heb je drie grote dingen nodig, zegt bierbrouwer Okke van Breuge van het Rotterdamse bier Vet en Lazy (V&L). „Water, energie en graan. Ons doel is om deze zo duurzaam mogelijk te maken.” En daar is de brouwerij inmiddels aardig mee op weg. Een warmtepomp zorgt voor de energie en tegelijkertijd wordt de warmte die de koelcel en gistvaten uitstoten weer opnieuw gebruikt. Het water wordt vervangen door regenwater (het regenwaterbier komt over een half jaar op de markt) en de lokale brouwerij is bezig afspraken te maken met een lokaal graanbedrijf om ook dit ingrediënt zo lokaal en milieuvriendelijk mogelijk in te kopen.

Maar duurzaam brouwen kost meer dan het oplevert. Daarom diende de brouwerij in 2019 het Pils Plan in bij CityLab010, de subsidie voor plannen en ideeën in Rotterdam. En met succes. De brouwers kregen een bedrag van 148.000 euro. „Het project introduceert een circulair proces door rest- en afvalproducten elders in te zetten”, oordeelt de jury. „Ook laten ze hun resultaten zien aan collega-brouwers in Rotterdam.” Acht kleinere brouwerijen uit Nederland en België hebben inderdaad interesse getoond in het project en willen langskomen om te leren van de ervaringen in Rotterdam. „De kennis die wij opdoen met duurzaam brouwen willen wij delen”, zegt Van Breuge. Zonder subsidie was dat volgens hem niet mogelijk geweest.

Levende doodskisten, koorlessen in verzorgingstehuizen, hamburgers gemaakt van krekels of een armband met een stinkbom om vrouwen te beschermen. Sinds 2015 gaf de gemeente Rotterdam onder de noemer CityLab010 in totaal ruim 19 miljoen euro aan in totaal 295 plannen en ideeën.

Een fors bedrag voor een potpourri aan bijzondere initiatieven. Vorige week maakte de gemeente de 47 winnaars van dit jaar bekend. Zij krijgen gezamenlijk 3,1 miljoen euro om hun plannen te realiseren; een flink bedrag in een periode waarin veel bestaande ondernemers het zwaar hebben. Dat roept de vraag op wat de gemeente beoogt met deze subsidie. En belangrijker; wat levert het de stad uiteindelijk op?

De ideeënwedstrijd is het project van D66. Het streven van de partij is dat inwoners en ondernemers op een creatieve manier meedenken met het oplossen van ingewikkelde vraagstukken van de gemeente. Bijvoorbeeld het bestrijden van eenzaamheid, de stad mooier maken of het verbeteren van onderwijs. Voormalig D66-wethouder Korrie Louwes werkte dat doel uit tot een concreet plan; het Stadsinitiatief.

In 2012, 2013 en 2014 konden Rotterdammers hun stem uitbrengen op één plan. De indiener met de meeste stemmen kreeg vervolgens het totale budget (ruim 3 miljoen euro). Zo kwam de Luchtsingel er, en de schaatsbaan. Het laatste initiatief, een surfbaan, is zes jaar later nog niet gerealiseerd. Rotterdammers bleken echter nauwelijks warm te lopen voor de wedstrijd van het stadsinitiatief (22.000 stemmen in 2014).

De coalitie van Leefbaar Rotterdam, D66 en CDA (2014-2018) zette daarom een streep door het stadsinitiatief, maar kwam, wederom op aandringen van D66, wél met een opvolger: De 1-procentregeling. 1 procent van de begroting zou gereserveerd worden voor plannen van Rotterdammers, was het streven. Dat werd uiteindelijk 0,1 procent van de begroting, ruim 3 miljoen, en kreeg de naam CityLab010. „Het doel is Rotterdam hét laboratorium te maken voor maatschappelijke innovatie”, schreef het stadsbestuur destijds in een brief aan de raad. Rotterdam als proeftuin.

Pension Almonde, tijdelijk thuis voor stadsnomaden Foto Frank Hanswijk;

Maatschappelijk relevant

De ingediende plannen moeten voldoen aan vier voorwaarden. Ze moeten innovatief zijn (een vernieuwende manier om een maatschappelijk probleem aan te pakken), maatschappelijk relevant (een bijdrage leveren aan het oplossen van een opgave in de stad), geen winstoogmerk hebben en na de eerste bijdrage zelfstandig verder kunnen. De subsidie bedraagt maximaal 150.000 euro.

Maar wat hebben de plannen opgeleverd? Een update van de eerder genoemde ideeën; de Delftse start-up Loop-of-Life kan door de subsidie van dit jaar de levende doodskist verder ontwikkelen én de productie opschalen en wil zo een bijdrage leveren aan het verminderen van bodemvervuiling. De koorlessen in verzorgingstehuizen zijn tijdelijk gestopt door Covid-19. De Krekerij, van de krekelhamburgers, kon door de subsidie vorig jaar een productiekeuken opzetten voor nieuwe, duurzame voedselproducten. En uit onderzoek van Invi, de armband met stinkbom, blijkt dat vrouwen die deze dragen zich minder vaak onveilig voelen.

In 2017 liet de gemeente zelf onderzoek uitvoeren naar de impact van CityLab010 in 2015 en 2016. Daaruit bleek dat de 90 initiatieven bijvoorbeeld zorgden voor betaald werk voor 31 Rotterdammers uit de bijstand, lessen voor ruim 4.000 leerlingen en 500 stageplekken. Kritiek was er ook; de ideeën werden soms enthousiast ontvangen, maar tijdens de uitvoering ervan liepen de plannenmakers vast in de ambtelijke molen. Eén tot twee jaar na ontvangst van de subsidie zei 80 procent van de initiatiefnemers nog steeds te bestaan, bleek uit een enquête die werd ingevuld door 37 van de 90 plannenmakers.

Hoe zit het met de andere plannen? Dat is niet bekend. De gemeente houdt niet precies bij hoe het met de initiatieven gaat. „Met sommige initiatieven hebben we meer contact dan met andere, en op die manier blijven we op de hoogte”, schrijft de gemeente in een reactie. Voor de gemeente is het ook niet belangrijk of een initiatief wel of niet slaagt. „Het gaat om het experiment, het uitproberen, om het vinden van innovaties.” Soms is dat succesvol, maar soms ook niet. „De dynamiek achter CityLab010 is zo bezien veel breder dan alleen de vraag of de subsidie ook direct winst oplevert voor de stad”. Wethouder Barbara Kathmann (economie, PvdA) noemt CityLab010 een succes. „Omdat het slimme moedige en creatieve Rotterdammers in beweging brengt en de stad vooruit helpt.”

Bierbrouwerij V&L werkt aan duurzaam regenbier Foto V&L

Geld van de stad

De subsidie hoeft zelden te worden terugbetaald omdat er iets niet klopt. Vooraf wordt gekeken naar de professionaliteit van de indiener, de businesscase en de bestemming van het bedrag. Een twaalfkoppige stadsjury beoordeelt de plannen. „De formele rol van de gemeente houdt op na de subsidieverstrekking. Daarna is het geld van de stad en is het aan de initiatiefnemers om hun experiment verder uit te rollen.”

Uit een telefonische rondgang blijkt – mogelijk niet verrassend – in elk geval dat de initiatiefnemers erg blij zijn met de ideeënwedstrijd. Zoals de Kunstbus; een kunstproject dat 25.000 euro kreeg voor het samenstellen van lespakketten. „Ik ben super dyslectisch”, zegt initiatiefnemer Ankie de Groot. „Mensen van CityLab010 hebben mij zo enorm geholpen om wat ik in mijn hoofd had, goed op papier te krijgen. Het gaat heel erg goed.” Of Lorenzo Elstak die eveneens 25.000 euro kreeg om het strandje op de Kaap twee zomers te transformeren met sport en spel. „Omwonenden wilden dat uiteindelijk liever niet, dus hebben we op het Deliplein verderop zand gestort voor beachvolleybal en andere activiteiten.”

De coalitiegenoten die destijds betrokken waren bij het ontstaan van CityLab010 zijn nog steeds kritisch over de ideeënwedstrijd. „Zowel bij de coalitie in 2014 als in 2018 zijn wij ermee akkoord gegaan, maar het is niet per sé onze manier waarop we budget voor participatie beschikbaar zouden stellen”, zegt CDA-fractievoorzitter Christine Eskes. „Maar bij circulaire ideeën zie je dat de subsidie wel een functie heeft. Initiatieven komen nu van de grond waar dat anders in de markt niet gelukt was.” Zoals bijvoorbeeld het Pils Plan? Eskes vraagt zich af of het aan de gemeente is om tienduizenden euro’s te stoppen in een duurzame brouwerij. „We moeten kritisch blijven kijken of er daardoor geen marktverstoring plaatsvindt. Dat is een risico.”

Kathmann laat weten dat het juist goed is voor de stad dat Rotterdam een stimulerend klimaat heeft voor sociale ondernemers om te werken aan milieuproblemen.

Komend jaar vindt er weer een nieuwe editie van CityLab010 plaats. De gemeente heeft al bekendgemaakt dat er weer ruim 3 miljoen euro klaar ligt. Ook wordt volgend jaar opnieuw onderzoek gedaan naar de impact van CityLab010.