Opinie

Herstel de verstoorde relatie tussen ambtenaren en politici

Toeslagenaffaire De diepere oorzaak achter de toeslagenaffaire is het uiteengroeien van ambtenaren en politici door de politisering van het openbaar bestuur, analyseert .
De parlementaire ondervragingscommissie die onderzoekt hoe ouders onterecht als fraudeurs bestempeld konden worden, rondde vorige week de openbare verhoren met ambteneren en politici af.
De parlementaire ondervragingscommissie die onderzoekt hoe ouders onterecht als fraudeurs bestempeld konden worden, rondde vorige week de openbare verhoren met ambteneren en politici af. Foto BART MAAT / ANP

Het zicht op de diepere oorzaken van het overheidsfalen in de toeslagenaffaire dreigt op de achtergrond te raken. Dat komt door het op zich gerechtvaardigde gedetailleerde feitenonderzoek van de parlementaire onderzoekscommissie. Maar die diepere oorzaken liggen niet zozeer bij individuele handelingen of bij een incidenteel verkeerde beslissing. Zij hebben een veel bredere achtergrond.

Uit een analyse van overheidsfalen blijkt dat het vaak misgaat op het raakvlak van grote maatschappelijke of organisatorische systemen. Disconnect, wordt dat wel genoemd, gebrek aan verbinding. Tijdens de verhoren ontstond er goed zicht op zo’n raakvlak: daar waar het politieke systeem het ambtelijke systeem ontmoette.

Voor succesvol overheidsbestuur is nodig dat die twee optimaal op elkaar aansluiten. Maar hier leek sprake van verschillende werelden, met een ander type mensen, andere taal en andere emoties. Andere waarden ook. Verkokerde werelden die allerminst uitstraalden waardering voor elkaar te hebben en gezamenlijk op te trekken. De toonzetting van de verhoren in de week van de ambtenaren was ook een andere dan in de week van de politiek, bitser en met minder begrip.

Allereerst de ambtenaren. Sommigen zullen met gemengde gevoelens de verhoren van de ambtenaren hebben gevolgd. Het waren in beginsel degelijke verhalen, over de stelligheid van de wet, over bevestigende rechterlijke uitspraken, over instructies, taken en verantwoordelijkheden. En over aarzelingen, aarzelingen over het beleid, over collega’s. Onmacht en onvermogen om uit de tunnel te ontsnappen. Soms zichtbare emotionele betrokkenheid bij de effecten van het beleid. Men heeft zijn best gedaan en ook gewaarschuwd maar kennelijk niet hard genoeg. Er is niet naar geluisterd en het schip is gewoon doorgevaren. Wat bij veel kijkers is blijven hangen is het afschuiven van de verantwoordelijkheid: het lag niet aan mij.

Lees ook: Bazen Belastingdienst leggen oorzaak Toeslagenaffaire bij Sociale Zaken

Enig begrip

Enig begrip is wel op zijn plaats. Men had het gevoel sterk in de verdediging te zitten. Het benadrukken dat er sprake was van een ‘verhoor’ droeg daar aan bij. Voor ambtenaren is zo’n publiek optreden allesbehalve dagelijkse kost, ze zijn steeds meer in de anonimiteit gedrukt. De sterk door politieke overwegingen ingegeven aangifte tegen ambtenaren dit jaar heeft ongetwijfeld een rol gespeeld bij de voorzichtigheid en het benadrukken van de verantwoordelijkheden.

Beperkte verantwoordelijkheid is ook kenmerk van de ambtelijke aanstelling. De politiek de schuld geven zullen ambtenaren in het openbaar niet gauw doen, zoals omgekeerd wel gebeurde.

De politici zaten merendeels een stuk relaxter aan tafel. Duidelijk was te merken dat ze uiteindelijk tot dezelfde soort behoorden als de leden van de commissie. Die was ook ten opzichte van hen kritisch maar leek hen beter te begrijpen. De politici betoonden spijt en verklaarden dat ze verantwoordelijk waren, althans ten dele.

Ministeriële verantwoordelijkheid is in tegenstelling tot de ambtelijke ook bijna onbeperkt. Ze hadden indertijd de zaken niet goed gezien en de informatie niet ontvangen of verkeerd geïnterpreteerd. Ze hadden zeker niet bewust soms een verkeerde voorstelling van zaken gegeven en vroegen zich af hoe ze zo’n ‘idioot’ antwoord op een Kamervraag hadden kunnen geven.

Ze hadden ook wel wat anders aan hun hoofd dan de uitvoering van die toeslagen, er waren grote beleidsopgaven die alle aandacht vroegen.

Beleid maken staat hoger op de politieke agenda. Dat zou niet zo moeten maar het is wel zo

Ook dat is begrijpelijk. Uitvoering neemt in de werkzaamheden van bewindslieden geen belangrijke plaats in. Verantwoording over de uitvoering stelt weinig voor. Beleid maken en optreden bij incidenten staan veel hoger op de politieke agenda. Dat zou niet zo moeten maar het is wel zo. Een bewindspersoon kan bovendien niet alles weten, er slipt wel eens wat doorheen. Het was bijvoorbeeld staatssecretaris Wiebes al een keer eerder overkomen, bij de vertrekregeling van de Belastingdienst (2016) waar hij ook geen weet van had.

Lees ook: Vage aangifte tegen de Belastingdienst is vooral een politieke actie

Het gat tussen het politieke systeem en het ambtelijke is een van de diepere oorzaken van wat hier misging. Bij een betere aansluiting was de onuitvoerbaarheid van het stelsel eerder onderkend. Dan waren misverstanden achterweg gebleven en signalen over de uitvoering beter herkend. Dan waren idiote antwoorden er niet doorheen geslipt. En ter inzage gegeven dossiers niet compleet zwartgelakt. Dan waren geen overdreven verwachtingen gewekt.

Gebruikelijke reflexen

Waardoor is dat gekomen? Het openbaar bestuur is meer en meer gepolitiseerd. Dat heeft wellicht de levendigheid vergroot maar de kwaliteit niet. Bewindspersonen besteden onevenredig veel tijd aan en in het parlement en de media. Ze hebben geen tijd om hun stukken goed te lezen, intensief overleg te voeren met hun ambtenaren of op pad te gaan. Beeldvorming prevaleert boven inhoud. Ambtenaren moeten vooral politiek sensitief zijn. Ambtelijk vakmanschap, goed management, kennis van zaken, een ordelijke administratie komen op de tweede plaats. Dat alles heeft de verhouding verstoord.

Wat te doen? Allereerst: niet de gebruikelijke reflexen zoals aandringen op nog meer politieke sensitiviteit van ambtenaren en meer controle op de ambtelijke dienst. Dat is de dood in de pot, geen enkele organisatie gaat beter functioneren als er minder vertrouwen wordt gegeven en meer controle plaatsvindt.

Een aparte Inspectie op de Belastingdienst, zoals men van plan is, is ook geen goed signaal en bovendien merkwaardig voor een dienst die volledig onder de minister valt.

Wat wel? Maak de ambtelijke dienst sterker. Zorg er voor dat the best and the brightest ambtenaar worden, selecteer hen op ambtelijk vakmanschap en geef ze de ruimte om hun werk te doen. Minder haast en meer tijd voor overleg en betrokkenheid bij de uitvoering. Maak de ambtenaren ook zichtbaar; onbekend maakt onbemind. In dat verband zou afschaffen van de zogenaamde Oekaze-Kok (die externe contacten van ambtenaren beperkt) een goede maatregel zijn. Investeer in de relatie, dan is er kans op verbetering.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.