Analyse

De week waarin Thierry Baudet een voor een zijn medestanders verloor

Forum voor democratie Aan het begin van deze week was Thierry Baudet de onbetwiste voorzitter, lijsttrekker en politiek leider van Forum voor Democratie. Aan het eind van de week was hij al die posities kwijt en hadden zijn medebestuurders hem zelfs zijn lidmaatschap afgenomen.

Thierry Baudet stond vrijdagmiddag opnieuw de verzamelde pers te woord voor het partijkantoor van Forum voor Democratie in Amsterdam.
Thierry Baudet stond vrijdagmiddag opnieuw de verzamelde pers te woord voor het partijkantoor van Forum voor Democratie in Amsterdam. Foto Evert Elzinga/ANP

Thierry Baudet, zeggen mensen om hem heen, snakte de afgelopen maanden naar de spotlight. De FVD-avondjes, de grote bijeenkomsten met duizenden fans, mediagenieke campagnes: corona zette er een brute streep door. Wat resteerde waren zijn eigen FVD Journaal, half bezette zaaltjes in het land, een leeg Ahoy bij de presentatie van zijn kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Die spotlight kreeg hij deze week – en hoe. De week van Baudet zag er samengevat zo uit: hij trok zich terug als partijleider, om zich twee dagen later te melden als kandidaat voor zijn eigen opvolging (middels een verkiezing die hij zelf wilde organiseren), voer uit tegen zijn critici in haastig belegde persverklaringen op het partijkantoor voor samengedromde journalisten, zag een groot aantal van zijn trouwste kompanen na jaren van samenwerking uit zijn partij stappen, werd live op televisie tot tranen geroerd na een confrontatie met het vertrek van wéér nieuwe partijgenoten, onder wie een ex-geliefde, en gijzelde in een wanhoopspoging de sociale mediakanalen van FVD om de door hem gewenste verkiezing af te dwingen bij een bestuur dat zich geen raad meer met hem wist, en hem dan maar royeerde.

Lees ook deze opiniebijdrage van Bas Heijne: Ook Baudet ten onder in een tragikomedie van ego en nijd

In alle mediahectiek was de vonk voor het conflict al snel naar de achtergrond verdwenen. Een week geleden waren extreem-rechtse uitlatingen opgedoken van FVD-jongeren, soms van lang geleden en soms van recenter datum, via Het Parool en GeenStijl. Een van hen had nazi-kopstuk Heinrich Himmler geciteerd op Instagram, een ander schreef in een appgroep dat „Joden internationale pedonetwerken hebben en vrouwen massaal de pornografie in helpen”. Het overgrote merendeel was er ongestraft mee weggekomen, een aantal van hen had zelfs een invloedrijke rol gekregen binnen de jongerentak van Forum, de JFVD, en ook bij FVD zelf.

Dat de bom daarna zou barsten, zag Baudet in eerste instantie niet aankomen. Met het nieuws in aantocht besteedde hij zijn tijd liever aan het promoten van zijn boek en hield hij zich verder op de vlakte. Hij had eerdere relletjes meegemaakt, de JFVD ook. Steeds was de storm overgewaaid. Met instemming van Baudet kondigde het jongerenbestuur aan tijdelijk terug te treden, in afwachting van een onderzoek – door vertrouwde namen.

Partijgenoten die binnenskamers aandrongen op een grote schoonmaak bij de jongerentak en die vragen stelden bij de rol van JFVD-voorzitter Freek Jansen werden afgewimpeld. Jansen is al jaren Baudets vertrouweling, zijn trouwste fractiemedewerker, de enige FVD’er die in een hotelkamertje in Zeist meeschreef aan Baudets ‘boreale’ overwinningstoespraak na de Provinciale Statenverkiezingen. Baudet liet hem niet vallen.

Dezelfde critici hadden hem ook leren kennen als een uiterst charismatische politicus die zijn denktank had weten om te smeden tot een partij die het debat kon beheersen

Toch was een totale crisis ook voor zijn rivalen geen aantrekkelijk scenario. Zij kenden Baudet als iemand die zelf al veel langer grenzen opzocht – en overschreed. Hij had op de radio zijn voorkeur uitgesproken voor een „dominant blank Europa”, hij had het nationalisme geprezen in een toespraak op de radicaal-rechtse IJzerwake in Vlaanderen en hij had – samen met zijn secondant Jansen – in 2017 uitgebreid gedineerd met de extreem-rechtse ideoloog Jared Taylor, die in zijn publicaties pleit voor raszuiverheid.

JFVD-voorzitter Freek Jansen (links) met Thierry Baudet in de Tweede Kamer, in 2018. Foto David van Dam

Maar dezelfde critici hadden hem ook leren kennen als een uiterst charismatische politicus die zijn denktank had weten om te smeden tot een partij die het debat kon beheersen, die verkiezingen kon winnen en die hun een zetel had bezorgd. Zouden ze hem publiekelijk afvallen, dan waren ze hun gouden haan kwijt – en moesten ze uitleggen waarom ze al zijn eerdere uitspraken hadden getolereerd.

Dat moment kwam de afgelopen maanden toch dichterbij. Baudet, vertelden partijgenoten deze week, gedroeg zich nog onvoorspelbaarder dan in zijn eerste dagen in de Kamer. Hij vloog vaker uit de bocht, zoals in een tweet uit januari van dit jaar, waarin hij schreef dat „twee dierbare vriendinnen” door Marokkanen waren lastiggevalen. Het bleek een kaartjescontrole, maar Baudet weigerde dagenlang te reageren, ook toen zijn eigen communicatie-adviseurs daar bij hem op aandrongen.

Matigende kracht

Tijdens de coronacrisis trok Baudet zich vaker terug en omringde hij zich steeds meer met de groep jonge medewerkers die via Jansen bij de Haagse fractie en op het partijbureau werden gerekruteerd. Medeoprichter Henk Otten wist hem voorheen in te tomen, maar die was in 2019 uit de partij gestapt en vervolgens geroyeerd, net als persvoorlichter Jeroen de Vries, nog zo’n matigende kracht.

Die tegenspraak was weg. Annabel Nanninga – senator, raadslid en Statenlid voor de partij – gold intern als een van de laatste stemmen die Baudet tegensprak, met steeds minder effect. In oktober sprak ze hem aan op zijn geflirt met coronasceptici, in Kamerdebatten en in het FVD Journaal. Baudet luisterde niet, en verscheen nog dezelfde dag met een megafoon op het Plein om een groep demonstranten van Viruswaarheid toe te spreken. Hij en Nanninga spraken elkaar nauwelijks nog.

Zo ging het ook bij Joost Eerdmans, die werd binnengehaald om de partij meer ervaring mee te geven, maar naar Baudets smaak zelf te veel media-aandacht opeiste. Meerdere ingewijden zeggen dat Baudet hem absoluut niet op de kandidatenlijst wilde hebben. Eén van hen zegt: hij ging pas akkoord toen hij in ruil daarvoor Freek Jansen op plek zeven mocht zetten. Diezelfde Jansen kreeg deze herfst de vrijgeleide van Baudet om een uitje te organiseren waar nog eens twintig jonge FVD’ers zouden worden klaargestoomd voor het fractiemedewerkschap. Pas op het laatste moment ging dat niet door.

Lees ook: ‘Verboden’ ideeën trekken hem aan

Terwijl de ergernis groeide, verdampte Baudets electorale aantrekkingskracht – en daarmee zijn onmisbaarheid. Twintig zetels scoorde Forum vorig jaar in opiniepeilingen. Dat werden er steeds minder. In de laatste peiling van Maurice de Hond, deze vrijdag, zijn er nog drie over.

Dat Baudet achter de schermen nog veel meer controversiële uitspraken had gedaan, was bij vrijwel al zijn partijgenoten bekend – ook al zeggen zijn critici nu dat de toon die hij vorige vrijdag aansloeg bij een teambuildingsuitje in Tiel zelfs voor zijn doen extreem was. Daar zei Baudet onder meer dat corona „de wereld in gebracht was door George Soros en anderen”, zo schreef senator en Kamerkandidaat Nicki-Pouw Verweij deze week in een brandbrief, „om ons onze vrijheid af te nemen en een nieuwe wereldheerschappij te starten”. Wie de Holocaust relativeerde, had „juist een heel hoog IQ”, had Baudet ook gezegd, en JFVD’ers die om zulke uitspraken waren geroyeerd wilde hij een dag na de verkiezingen terughalen.

‘Vieze spelletjes’

Het moment dat de brief naar buiten kwam was tekenend: woensdagavond, bijna een week na de uit de hand gelopen bijeenkomst en op het hoogtepunt van de losgebarsten bestuurscrisis. Zijn critici hadden in de voorgaande dagen voor het eerst openlijk afstand genomen van Baudet, Nanninga voorop. Het bestuur weifelde, een deel van het kader sprak zich nog altijd niet uit. En toen was daar de brandbrief. Baudet vond het „vieze spelletjes”, maar ontkende de uitspraken niet. Hij had simpelweg een „totáál andere herinnering” aan de avond, zei hij.

Zo kregen extremistische ideeën en grensoverschrijdende uitspraken de rol toebedeeld die dubieuze facturen en geldstromen speelden tijdens de breuk met Otten, anderhalf jaar geleden: niet zozeer als inzet van het conflict, maar vooral als instrument om de ander zwart te maken en zo de strijd om de gunst van het publiek te winnen. Er is nog meer drek, weten de critici, maar die zetten ze liever niet in: het zal alleen maar meer vragen oproepen over hun zwijgzwaamheid tot nu toe.

Nummer twee Theo Hiddema was klaar met de „bullshit”, appte hij zondagavond aan de partijtop

De brief, en het uitlekken ervan, was daarmee ook voor hen een uitkomst. Toen Baudet vervolgens niet direct door het bestuur geroyeerd werd, stapten Nanninga, Eerdmans, Pouw-Verweij en Eva Vlaardingerbroek, nummer vijf op de lijst, op – en met hen vele anderen. Ze wisten: anders vecht hij zich weer terug.

Slechts een enkeling vertrok deze week in stilte uit de partij. Nummer twee Theo Hiddema was klaar met de „bullshit”, appte hij zondagavond aan de partijtop. Twee dagen later vertrok hij uit de Tweede Kamer zonder zich in een van de strijdende kampen te scharen. Paul Cliteur verklaarde zich solidair met Baudet, maar gaf toch zijn Eerste Kamerzetel op.

Lees ook: Forum voor Democratie lijkt weer van Baudet

Voor de rest stond er te veel op het spel. Ze hielden de hoop op een grote volkspartij rechts van CDA en VVD, of ze waren simpelweg deel geworden van de geld- en baantjesmachine die Otten en Baudet uit de grond hadden gestampt, met dank aan de bijna 50.000 leden en de bijbehorende overheidssubsidie. „We hebben in een paar jaar tijd een businessmodel opgezet dat miljoenen per jaar genereert”, zegt Otten. Zelfs al zou Forum nog maar één volksvertegenwoordiger overhouden, dan nog bleef het een inkomstenbron.

Het was de reden dat Baudet en zijn medebestuurders de afgelopen dagen met voorstellen bleven komen om uit de impasse te geraken. De laatste tussenstand: zijn medebestuursleden willen hem uit elke machtspositie weren en de leden raadplegen over zijn lidmaatschap, Baudet wil in aanmerking blijven komen voor het leiderschap. Zijn concurrenten deed hij vrijdag af als „coupplegers” zonder achterban. „De mensen hebben gestemd op mij!”

Baudets tegenstanders in het bestuur, die een krappe meerderheid vormen, hopen dat juist híj de komende dagen de moed opgeeft en een nieuwe partij opricht. Vrijdagavond kondigden ze aan dat het lidmaatschap van Baudet alsnog is ingetrokken. Kan dat? Dat is onzeker.

En zelfs als Baudet écht bij Forum van het toneel verdwijnt, uit de spotlight zal hij niet verdwijnen.

Drie FVD-leden over de crisis in hun partij

Tineke Elzinga (67): ‘Wij hebben ons lidmaatschap van Forum opgezegd’

„De situatie is nu knudde. Het begon zo goed met Forum en het eindigt slecht. Mijn man en ik hebben deze week ons lidmaatschap van Forum opgezegd. Onze dochter heeft corona dus ik heb niet alle verwikkelingen precies kunnen volgen, maar bepaalde uitlatingen gaan gewoon te ver. Antisemitisme kan gewoon niet. Dan moet je als kiezer je conclusies trekken. Dit komt niet meer goed. Alles zal ter ziele gaan.

„We waren juist zo blij met een goed tegenwicht tegen de linkse partijen. Forum voor Democratie stelde terecht aan de orde dat de woningnood komt door immigratie en dat daar dus iets tegen moet gebeuren. Waarom is er een lerarentekort, waarom wordt alle grond opgeofferd? Dat zijn belangrijke kwesties. Ik denk dat ik nu bij de verkiezingen op de PVV ga stemmen.”

Tristan van Dasselaar (19): ‘Ik hoop dat er een ledenvergadering komt’

„Ik vind het heel erg spijtig wat er nu allemaal gebeurt. Er is voor mij vooral erg veel onduidelijkheid nu. Ik vertrouw Eva Vlaardingerbroek en Joost Eerdmans wel en ik hoop dat zij snel duidelijkheid verschaffen over wat er vorige week vrijdagavond nu precies is gebeurd tijdens de bijeenkomst van kandidaat-Kamerleden van Forum. Hangt Baudet echt complottheorieën aan? Ik tolereer geen antisemitisme of racisme, maar ik heb ook een hekel aan guilt by association en wil daarom zeker weten hoe het zit. Ik hoop dat er een ledenvergadering komt waarin dit ook van Baudet zijn kant wordt toegelicht. Als Eerdmans bevestigt wat Nicki Pouw heeft verteld over die bijeenkomst, dan overweeg ik mijn lidmaatschap op te zeggen. Maar er doet ook al het gerucht de ronde dat Eerdmans eigenlijk van mening is dat het wel meevalt wat er die vrijdag is gezegd.

„Ik weet nu niet precies wat Forum wil doen. Op wie ik ga stemmen bij de verkiezingen, laat ik afhangen van het programma. Ik vind het heel belangrijk te kunnen stemmen op een partij die zich ook keert tegen massa-immigratie, de machtstoename van de Europese Unie en klimaathysterie, en dat kan nog steeds Forum voor Democratie zijn.”

Cappie de Muralt (55): ‘Ik ga nu waarschijnlijk op de PVV stemmen’

„Ik vond het al zo stil de laatste tijd. Geert Wilders hoorde je veel vaker dan Thierry Baudet. Ik dacht de afgelopen maanden nog: Thierry waar blijf je? Toen kwam opeens Joost Eerdmans in beeld als kandidaat-Kamerlid en daar was ik blij mee. Hij kon de kroonprins worden van Thierry, dacht ik. Maar na al het gedoe van de afgelopen dagen verwacht ik dat Forum voor Democratie implodeert. Thierry had natuurlijk veel nadrukkelijker tegen die jongeren moeten zeggen: tot hier en niet verder. Afstand nemen.

„Baudet heeft het ook verkloot met zijn opstelling tegenover corona. Ik heb dit jaar zelf corona gehad en ik ben nog nooit zo ziek geweest. De vraag is wat er nu gaat gebeuren met het gat op rechts. Ik denk dat de PVV er een zetel of vier à vijf bij gaat krijgen. Ik zal nu waarschijnlijk ook op de PVV gaan stemmen. Puur uit protest, omdat de VVD steeds meer naar links opschuift. Tenzij Eerdmans en Annabel Naninga er alsnog in slagen een eigen partij op te richten met de grondbeginselen van Forum. Maar de kans dat Baudet nog mijn stem krijgt is klein. Hij zegt te vaak dingen die te ver gaan.”