‘Nuttige fout’ AstraZeneca vergroot verwarring rondom coronavaccin

Coronavacccin Een fout in het onderzoek naar het 'Oxfordvaccin' pakt toevallig goed uit, maar vergroot verwarring rondom de studie-opzet.

Vaccinflesjes met de vaccinkandidaat van Astrazeneca worden afgesloten.
Vaccinflesjes met de vaccinkandidaat van Astrazeneca worden afgesloten. Foto AP

De verwarring neemt toe rond de maandag verkondigde tussentijdse resultaten over de vaccinkandidaat van fabrikant AstraZeneca en de Universiteit van Oxford. Uit de summiere gegevens die het bedrijf met de pers deelde, bleek het vaccin na twee doses gemiddeld 70 procent effectief, en nog effectiever (90 procent) bij een groep proefpersonen die eerst een halve dosis kreeg, en na een maand een hele.

Maar die halve eerste dosis blijkt geen bewuste keuze te zijn geweest van de onderzoekers. Het was een toevallig ontdekte fout, zei Menelas Pangalos, het hoofd van een groot deel van het wetenschappelijke onderzoek naar nieuwe medicijnen bij AstraZeneca later die dag tegen persbureau Reuters.

De fout kwam aan het licht toen in een van de twee studies, die in Groot-Brittannië, opviel dat deelnemers veel mildere bijwerkingen meldden dan gebruikelijk.

De onderzoekers bleken een rekenfout te hebben gemaakt, waardoor de proefpersonen de helft minder van het vaccin ingespoten kregen dan de bedoeling was. AstraZeneca besloot, na overleg met de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA, de studie te laten doorlopen en de deelnemers als tweede prik de volle dosis geven om uit te vinden of dit ook werkte.

‘Nuttige fout’

„Het zou kunnen uitpakken als een nuttige fout”, zei Pangalos woensdag tegen The New York Times. Al direct deden de tussentijdse resultaten bij experts de wenkbrauwen omhoog gaan. Zo was het onduidelijk hoe de 131 proefpersonen die Covid-19 hadden opgelopen nu precies verdeeld zijn over de twee verschillende studies - de ene studie loopt in Brazilië, de andere in Groot-Brittannië. Ook rezen twijfels of twee zo verschillende groepen wel met elkaar kunnen worden vergeleken. De groep van ongeveer 2.700 proefpersonen die de halve dosis kreeg, is ook veel kleiner dan de tienduizenden deelnemers waarop concurrenten Pfizer en Moderna de 95 procent werkzaamheid van hun kandidaatvaccins de afgelopen weken baseerden.

De rommelige communicatie door AstraZeneca ondermijnt het vertrouwen in de studieresultaten. Ook bij beleggers: de beurskoers nam sinds maandag af met 6,1 procent.

„Het kan zijn dat we achteraf blij zullen zijn met de ‘nuttige fout’ zoals Pangalos het noemt, maar dan moeten de beoordelaars eerst overtuigende data krijgen”, zegt vaccinoloog Cécile van Els van de Universiteit Utrecht en het RIVM. „Dat zal nog een hele kluif zijn, en er zal waarschijnlijk wel een formele wijziging, een amendement, van de lopende studies nodig zijn om verdere onderzoeksgegevens te krijgen.”

Niet de bedoeling

Binnen wetenschappelijk onderzoek is het niet de bedoeling om een studie-opzet tijdens een lopend experiment te veranderen. Van tevoren bepaal je als onderzoeker zaken als de opzet, de dosering, wat de einddoelen zijn, en met welke statistische test je de gegevens gaat analyseren om te bepalen of die doelen zijn bereikt of niet. Allemaal om te voorkomen dat een wetenschapper achteraf een andere test kiest die gunstiger uitpakt voor de resultaten. Voor een experiment met één groep zijn er bijvoorbeeld andere statistische tests dan voor een experiment met subgroepen.

„Via een amendement, een formele wijziging van het protocol kan een producent dat wel doen, maar dat moet eerst medisch-ethisch weer getoetst worden, en met de FDA afgestemd worden”, zegt Van Els.

Het vaccin van AstraZeneca en Oxford gold lang als veelbelovend. Het is goedkoop en relatief makkelijk te maken. En het kan bewaard worden in de koelkast, in tegenstelling tot de vaccinkandidaten van producenten Pfizer en Moderna. Zij hebben intussen aanvragen ingediend voor goedkeuring van hun vaccinkandidaten. De vraag is of de gegevens die AstraZeneca kan aanleveren al voldoende is voor de goedkeurende autoriteiten. Mogelijk moeten ze eerst meer gegevens verzamelen over het nieuwe doseringsschema.

Hoe rommelig ook, twee belangrijke resultaten komen uit de tussentijdse berichten van AstraZeneca wel naar voren. Ten eerste dat het vaccin tot nu toe veilig lijkt. De bijwerkingen beperken zich tot nu toe tot de gebruikelijke na een vaccinatie: pijn op de prikplek, hoofdpijn, vermoeidheid, rillerig. Ten tweede dat het beschermt tegen Covid-19. Ook in de groep die de twee volle doses kreeg, zoals in het originele plan stond, voorkwam de inenting dat proefpersonen de ziekte opliepen. Vergeleken met de mensen die ter controle nepprikken kregen, bleek het 62 procent effectief. De WHO en de FDA eisen een minimale effectiviteit van 50 procent voor de coronavaccins. De derde vraag, hoe goed het dan precies werkt, die staat nog open - en dat geldt ook voor de kandidaten van andere fabrikanten.