Marion Koopmans gaat oorsprong pandemie onderzoeken voor WHO

CoronavirusHet WHO begint een onderzoek naar de bron van het coronavirus. Viroloog Marion Koopmans is lid van het onderzoeksteam.

Marion Koopmans is lid van een tienkoppig WHO-team dat onderzoek gaat doen naar de bron van het coronavirus.
Marion Koopmans is lid van een tienkoppig WHO-team dat onderzoek gaat doen naar de bron van het coronavirus. Foto Davind van Dam

Viroloog Marion Koopmans van het Erasmus MC in Rotterdam gaat als lid van een internationaal onderzoeksteam van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO onderzoek doen naar de herkomst van het pandemische coronavirus SARS-CoV-2. De precieze bron van het virus is nooit opgehelderd. Vaststaat dat het virus in 2019 in de Chinese stad Wuhan de eerste mensen ziek maakte, en dat het zich van daaruit over de hele wereld verspreidt heeft.

Het tienkoppige onderzoeksteam, waar Koopmans toe werd verkozen, bestaat uit epidemiologen, virologen, en volksgezondheidsdeskundigen uit onder meer Duitsland, Denemarken, Rusland, Vietnam, Japan en Qatar. Volgens de WHO is de uiteindelijke samenstelling van het team in samenspraak met China bepaald. China heeft parallel een eigen onderzoeksteam gevormd, waarmee het WHO-team zal samenwerken en informatie zal uitwisselen.

Virtueel overleg

Het eerste virtuele overleg van beide team heeft op 30 oktober al plaats gevonden. Volgens Koopmans is het ook de bedoeling dat haar team in Wuhan ter plaatse onderzoek gaat doen. „Dat is nu natuurlijk nog lastig”, zegt ze, „Dus ook dit moet opstarten via zoommeetings.”

Het team gaat onder meer ziekenhuisgegevens doorspitten op zoek naar aanwijzingen voor mogelijk onontdekte ziektegevallen voor december 2019. Daarbij zullen longfoto’s en bewaard gebleven patiëntmaterialen opnieuw worden geanalyseerd. Ze zullen zoeken naar ongewone trends in ziektemeldingen en sterftestatistieken. De vroegst bekende patiënten en hun netwerken zullen opnieuw in kaart gebracht worden. Diermarkten en bevoorradingsketens van voedsel worden tot in detail in kaart gebracht.

Overdekte markt

Tot dusver heeft onderzoek achteraf in totaal 124 bevestigde gevallen van Covid-19 daterend uit december 2019 aan het licht gebracht. Daarvan waren er 119 uit Wuhan en vijf uit Hubei of andere provincies, maar allemaal personen met een reisgeschiedenis uit Wuhan in de periode waarin zij besmet zouden kunnen zijn. Een onderzoek onder 41 bevestigde ziektegevallen liet zien dat bijna driekwart van hen een link had met de Huanan Sea Food Market, een grote overdekte markt in het centrum van de stad, waar behalve vis ook verse groenten en fruit ook vlees en levende wilde dieren werden verkocht.

De markt werd op 1 januari gesloten, waarna onderzoekers monsters namen van levende en ingevroren dieren om te proberen het virus te vinden. Geen van de 336 dierlijke monsters was positief. Wel vonden de onderzoekers genetisch materiaal van het virus in 69 van de 842 omgevingsmonsters, in afval, rioolslib. De gevonden virussen waren genetisch nagenoeg identiek aan de virussen die in die tijd bij patiënten werden aangetroffen.

Maar daar houdt het spoor op. De enige aanwijzing dat het virus waarschijnlijk een dierlijke oorsprong heeft komt van een virus dat het Wuhan Institute of Virology in 2013 isoleerde bij een hoefijzerneusvleermuis in een grot in de zuidelijke Chinese provincie Yunnan. Dit zogeheten RaTG13-coronavirus is genetisch voor 96,2 procent identiek aan SARS-CoV-2. Dit vleermuisvirus kan echter niet de directe voorouder zijn van het virus dat nu mensen ziek maakt, want die zou minstens voor 99 procent identiek moeten zijn, zeggen virologen.

Bij SARS, een eveneens dodelijk coronavirus dat in 2002 en 2003 uitbrak, gaat men ervan uit dat de voorouder van dit virus ook van vleermuizen komt, en dat het via wilde dieren die door mensen gegeten worden (zoals de wasbeerhond en de witsnuitpalmroller) in de mens terecht is gekomen.

De WHO is al sinds begin dit jaar in onderhandeling met China om een onderzoeksteam te mogen sturen. Deze zomer vertrok een afvaardiging van twee wetenschappers naar China om voorbereidend werk te doen, maar ze kwamen niet in Wuhan. Dat het ook een politieke kwestie werd, met name doordat de Amerikaanse president Trump China ervan beschuldigde opzettelijk het virus verspreide te hebben, zorgde voor nog meer vertraging.

Vleermuizen of lab

In het WHO-team zit ook de Brits-Amerikaanse ecoloog Peter Daszak. Dat is opmerkelijk want Daszak werkte met zijn organisatie Ecoheatlh Alliance jarenlang nauw samen met Chinese onderzoekers van het Wuhan Institute of Virology en bracht samen met hen de diversiteit van coronavirussen in wilde vleermuizen in kaart. Publiekelijk heeft Daszak al gezegd dat hij niet gelooft dat het virus uit een laboratorium is ontsnapt. Maar andere wetenschappers beschouwen dat nog steeds als een mogelijkheid, die onderzocht zou moeten worden. Volgens Koopmans zal echter met alle opties rekening gehouden worden: „In principe wel. We stappen er open in.”

Wanneer het team met resultaten zal komen is „lastig te zeggen” aldus Koopmans, „Omdat we natuurlijk behoorlijk gehandicapt zijn door alle reisbeperkingen. Maar de eerste fase zal sowieso komend jaar, misschien half jaar, wel tot conclusies moeten leiden. De mogelijke vervolgstudies kunnen langer duren. Als je kijkt naar het zoeken naar bronnen van andere nieuwe ziekteverwekkers dan heeft dat soms jaren geduurd, dus daar durf ik geen uitspraak over te doen.”