Recensie

Recensie Boeken

Deze vier boeken zijn genomineerd voor de belangrijkste Franse literatuurprijs

Prix Goncourt Vier boeken zijn genomineerd voor de grote Franse literaire prijs, waarvan de winnaar maandag bekend wordt gemaakt. Twee gaan over intiem leed, twee over de grote greep van de geschiedenis.

Op 24 juni 2021 landt Boeing 787, vlucht AF006, uit Parijs op het vliegveld van New York. Onderweg is het vliegtuig in noodweer beland, onweer, hagel, valwinden in een aardedonkere hemel. Ieders laatste uur leek geslagen. Maar nee, ze landen veilig.

Toch blijkt er iets fundamenteel mis: hetzelfde vliegtuig, met dezelfde passagiers, dezelfde piloten en bemanning, is al geland. En wel 106 dagen eerder, op 10 maart 2021. In de tussenliggende drie maanden is ieders leven op twee sporen verder gegaan: iedereen blijkt een dubbelganger te hebben. De één is inmiddels door zijn vriendin verlaten, een ander schreef een bestseller, de volgende pleegde zelfmoord of is gestorven aan kanker. Zie daar als pas gelande passagier maar eens chocola van te maken. Niet normaal.

Precies dat is de betekenis van L’anomalie, de titel van Hervé Le Tellier, een van de vier genomineerde boeken voor de Prix Goncourt die op 30 november bekend zal worden gemaakt. De aankondiging werd drie weken uitgesteld, aangezien de juryleden de laureaat niet wilden openbaren zolang de boekhandels in Frankrijk gesloten moesten blijven en het literaire leven stillag.

Bij twee van de genomineerden draait het om stilte, ze putten uit een beklemmend stilzwijgen en doorbreken die. Ze dalen af in een persoonlijke hel, durven de confrontatie met het verleden aan en brengen hun pijnlijke zoektocht onder woorden.

De andere twee genomineerden gaan voor de grote greep: de een duikt eeuwen geschiedenis in en laat zien dat de mensheid al de nodige bizarre episodes heeft gekend. De ander stapt juist naar voren, kijkt naar de nabije toekomst en neemt ons mee in een avontuurlijke, intelligente rollercoaster, waarbij je de stilte om je heen volledig vergeet.

Verrassendste nominatie

De verrassendste nominatie is er een die de stilte doorbreekt. Djaïli Amadou Amal (1975), geboren in Kameroen, geeft in haar roman het woord aan drie vrouwen in die West-Afrikaanse regio. Daar geldt, in de taal van de Peul, de ‘munyal’, een wachtlijst van do’s en dont’s, onder het motto ‘accepteer en klaag niet’. Voor vrouwen betekent dat je mond houden, ‘geduldig’ zijn, je geluidloos onderwerpen aan de eeuwenoude traditie van mannelijke macht. Gehoorzaam moeten ze zijn als ze als minderjarig meisje van school worden gehaald en tegen hun zin worden uitgehuwelijkt aan een man die genoeg heeft van zijn ouder wordende eerste vrouw. Stilzwijgend moeten ze hun dromen van een opleiding, een baan, van geluk en vrijheid begraven. Zonder protest moeten ze de klappen ondergaan, geen geluid mogen ze voortbrengen tijdens de bevalling. Deemoedig moeten ze zijn als een jongere vrouw hun plaats inneemt.

In Les impatientes (De ongeduldigen) schrijft Amal vanuit het perspectief van drie vrouwen die gedwongen worden zich te schikken in de verstikkende ‘totale onderwerping aan hun echtgenoot, gewild door Allah’. Haar jongste personage, de opstandigste, de ‘ongeduldigste’, koestert hoop, tegen beter weten in. In het voetspoor van Malika Mokeddem, Marie Ndiaye en Leïla Slimani, laat Amal zien dat tijden ondanks alles veranderen, zij het met kleine stapjes. In helder taalgebruik en in krachtige dialogen doorbreekt ze voor haar drie vrouwen de traditionele zwijgzaamheid.

De stilte en de tijd van Camille de Toledo (1975) zijn van een heel andere, maar niet minder pijnlijke orde. Zijn zoektocht geldt zijn alter ego, zijn lichaam, zijn familiegeschiedenis. In wat je een openbare auto-psychoanalyse zou kunnen noemen, opent hij een doos van pandora. Er komt een reeks zelfmoorden uit. Die van zijn broer die zichzelf ophing. Die van zijn overgrootvader, die zijn zoon op jonge leeftijd verloor. De Holocaust, en nog eerder: ballingschap. Het is vooral De Toledo’s stijl die je pakt: die heeft iets bezwerends. Hij wil die doos met vervloekingen helemaal niet openen, verhuist met zijn kinderen naar een stad in Duitsland, omringt zich met een andere taal, zoekt naar een ander leven, zijn blik gericht op de toekomst. Niets lievers wil Thésee, de verteller, dan alles achter zich laten, op naar ‘une nouvelle vie’ zoals de titel zegt. Het mag niet baten; het verleden en het geheugen laten zich niet aan de kant zetten.

Loodzware geheimen

Zijn lichaam laat hem in de steek. Hij trilt, hij lijdt pijn, hij kan niet meer bewegen. Iets drukt hem neer. Het verleden, alle geheimen die nooit hardop zijn uitgesproken liggen loodzwaar op zijn schouders. ‘De zoon die achterbleef’, Theseus in het labyrint, heeft geen keuze, ook hij doorbreekt de stilte, gaat zijns ondanks op zoek naar de ellendige verzwegen erfenis waarmee eerdere generaties hem hebben opgezadeld. Alleen zo denkt hij verlossing te kunnen vinden. Dit boek leest als een gezongen requiem, een mythische zoektocht met zich herhalende refreinen. Maar ook als een wanhopig stil gebed waarin om verlossing wordt gesmeekt.

Het ook genomineerde L’historiographe du royaume van Maël Renouard (1979) is een klassieke historische roman. Over de geschiedenis van Marokko, over de machinaties aan het hof van de koning, over machtspelletjes achter de schermen. De verteller van het boek wordt op zijn 15de geplaatst in het klasje dat speciaal is samengesteld om de toekomstige koning, de latere Hassan II van Marokko, in zijn studietijd te begeleiden. Omdat hij hem laat winnen bij een potje schaak valt hij in ongenade. Verwacht hij nadien een mooie baan, dan stuurt de koning hem de woestijn in. Rekent hij op een volgende vernedering, dan krijgt hij juist promotie en wordt hij benoemd tot de officiële geschiedschrijver van het koninkrijk.

Renouard, filosoof en vertaler, speelt met feit en fictie en strooit, net als Mathias Enard, erudiet met literaire en culturele referenties. Zelfs een verwijzing naar verwijzing naar Jan Janszoon, de Hollander die piraat werd onder de naam Moerad Raïs, ontbreekt niet.

Maar hoe gaat het nu verder met die Boeing, die in juni 2021 landde op JFK? De passagiers worden geïsoleerd, in een verre hangar. De dubbelgangers ontmoeten elkaar, of beter gezegd: zichzelf. Maar wie is de echte ‘ik’? Wie is niet meer dan een voorgeprogrammeerde, uit een 3D-printer gerolde imitatie? Wat behoort tot complottheorie, wat is simulatie, wie is virtueel, wat gebeurt er echt?

Welke titel er ook uit het juryberaad zal rollen, L’anomalie laat ons op een heel spannende manier alle hoeken van de roman zien – en die van onze eigen tijd.