Toneelschrijver Dunya Khayame op een publiciteitsfoto voor haar toneelstuk ‘De Hokje’.

Foto Casper Koster

Interview

‘Ik paste niet in het beeld dat mensen hadden van iemand met mijn naam’

Dunya Khayame Met ‘De Hokje’ schrijft Dunya Khayame een satirisch toneelstuk over de gevolgen van typecasting en hokjesgeest. „Op de toneelschool zeiden ze al: jij bent anders. Wil je niet iets maken over de ramadan?”

‘Als ik als actrice een rol speel of iets vertel, dan vertel ik kennelijk iets wat staat voor meer dan mijzelf, voor een grotere groep. De mensen kijken naar mijn afkomst en maken van mij een rolmodel, terwijl ik daar niet om gevraagd heb.”

Over de typecasting en hokjesgeest die actrice en schrijfster Dunya Khayame ervaart vanwege haar Marokkaanse afkomst schreef ze het toneelstuk De Hokje, dat komende maand te zien is bij Bellevue Lunchtheater. „Het kan fijn zijn om een voorbeeld te zijn, maar ik voel me ook gehandboeid, omdat ik die verantwoordelijkheid voel. Moet je die verantwoordelijkheid nemen of negeren? Dat brengt je in gewetensnood. Dat dilemma staat centraal in mijn stuk.”

Bij Bellevue Lunchtheater staat het werk van jonge en/of aanstormende toneelschrijvers centraal. Zij krijgen de kans een stuk van een uur te schrijven, dat ook daadwerkelijk rond lunchtijd wordt gespeeld. Khayame schreef mee aan eerdere lunchproducties en was jarenlang huisschrijver van ISH, het interdisciplinair werkende danscollectief. Als actrice was ze te zien in films, tv-series en theaterstukken, zoals momenteel in seizoen 3 van Klem en vorig jaar in De Verleiders Female. Ook schrijft ze een tv-serie voor de NPO, die volgend jaar wordt opgenomen, in samenwerking met onder anderen Daria Bukvic.

In het satirische De Hokje – deels thriller, deels comedy – onthult crimineel Anouar K (Olaf Ait Tami) de details van zijn leven in de misdaad bij de talkshow Kim Luistert, gepresenteerd door Kim (Randy Fokke). Anouar wordt bijgestaan door zijn advocate, zijn zus, die Dunya Khayame (Maryam Hassouni) heet. Halverwege neemt het gesprek tussen de drie een verrassende, rigoureuze wending, ook stilistisch: de toon wordt steeds absurdistischer.

In het souterrain van Theater Bellevue vertelt Khayame dat een gesprek met Tim Kamps, die het stuk regisseert, de aanleiding vormde. „We kennen elkaar goed en ik zie hem als mijn artistieke wederhelft. Toch snapte hij niet dat het een probleem voor mij is dat mijn afkomst en achtergrond altijd zo’n bepalende rol spelen. Een Vlaming kan wel de broer of zus van een Hollander spelen, maar kleuren kunnen niet gemixt worden. Als er iemand van kleur op het podium stond, dan was dat een statement. Dat kreeg ik ook te horen: ‘Als we jou voor die rol casten is dat te veel een statement.’ Maar ik ben geen statement, ik ben gewoon mezelf.”

Hoe er anders naar een acteur van Marokkaanse afkomst wordt gekeken, komt ook aan bod in De Hokje. Anouar zegt tegen Kim dat als Jacob Derwig een crimineel speelt, hij een willekeurige crimineel is, maar dat men bij een acteur van Marokkaanse afkomst andere conclusies trekt: „Dan gebeurt er kennelijk iets magisch in al die voorgeprogrammeerde hoofden van de kijkers. Dan begint er een stemmetje te praten: zie je wel… ik dacht het al… heb je er weer een… zal wel door die achterlijke cultuur komen.”

Lees ook dit interview met Saman Amini: ‘Ik heb mijn lot weten te keren’

Dunya Khayame (39) studeerde in 2004 af als actrice aan de toneelschool in Maastricht. „Daar zeiden ze al: ‘Jij bent anders. Wil je niet iets maken over de ramadan?’ Terwijl ik daar echt niet mee bezig was.” Ze lacht als ze bedenkt hoe onwezenlijk dat was. „Ik heb in Amsterdam op het Barlaeus Gymnasium gezeten, ik had paars haar en luisterde naar de Wu-Tang Clan. Maar ik paste niet in het beeld dat mensen hadden van iemand met mijn naam.”

Ook daarna was het nooit vanzelfsprekend dat er iemand zoals zij werd opgevoerd in scenario’s. „Iemand met ouders bij wie dingen geen probleem zijn. Mijn moeder is joods, mijn vader islamitisch. Als ik dat aan mensen vertel, dan raden ze me bij wijze van spreken meteen aan om daar toneelstukken over te gaan maken. Terwijl ik actrice ben geworden vanuit het idee dat ik kon transformeren. Dat ik alles en iedereen kon worden, en alle soorten verhalen zou kunnen vertellen, met ruimte voor absurdisme en fantasie.”

Laat zien

Ze noemt het een „self fulfilling prophecy”. „Omdat er geen verhalen worden verteld met iemand zoals ik, blijft dat exotisch en worden die verhalen niet verteld. In een serie had ik een Surinaamse vriend en dat vonden mensen raar, want Marokkaanse meisjes hebben nooit iets met Surinamers, zeiden ze. Maar als je niet laat zien dat het normaal is, dan wordt het ook nooit normaal. In de serie 24 zat al een zwarte president voor Obama president werd. Als je het laat zien, wordt het in de hoofden van mensen een mogelijkheid.”

In het theater is dat nu langzaam aan het veranderen, zegt Khayame. Toch schrijft ze De Hokje om het probleem van die hokjesgeest aan de kaak te stellen. Ligt ze er wakker van? „Ja! Het is iets waarover je hard kan huilen, maar ik vind het leuker om erom te lachen.”

„Ben je wie je bent of ben je wat de rest van de wereld denkt dat je bent?”

Voor het eerst in het gesprek valt de rap pratende Khayame even stil en lijkt ze iets te moeten wegslikken. „Huilen doe je in je eentje, lachen doe je samen. Dus dat is verbindend en hopelijk kom je er dan uit. Dat kan in een gesprek met een goede vriend, maar het is ook een goede reden om theater te willen maken. Dat werkt voor mij bevrijdend.”

In De Hokje stelt talkshowhost Kim haar gast van Marokkaanse afkomst vragen als: „Criminaliteit ligt toch verankerd in jullie cultuur?” en „Is kritiek op je ouders voor migrantenkinderen nog steeds taboe?” Haar vooringenomenheid ligt er dik bovenop. Khayame: „Al die uitspraken en vragen heb ik wel een keer in het echt gehoord. Ik heb niks verzonnen. Het leek me grappig om ze achter elkaar te zetten. Kim speelt ook een rol, met de talkshow als podium en de kijkcijfers als aanjager. Daar gaat het stuk in essentie over: ben je wie je bent of ben je wat de rest van de wereld denkt dat je bent? Kun je ontsnappen aan de verwachtingen die er zijn?”

Als Kim ertoe komt te erkennen dat zij ook slachtoffer van het systeem is, reageert Dunya (het personage) vrij koud en zegt: „Slachtoffers zijn de ergste daders.” Khayame: „Mijn moeder is psychiater en werkt in de forensische psychiatrie. Die zegt dat altijd. Ik geloof wel dat daders op hun manier slachtoffer zijn. Niemand is alleen maar kwaad. Er zijn bijna altijd twee kanten aan mensen.”

„Ik paste niet in het beeld dat mensen hadden van iemand met mijn naam”

Alle drie de personages in De Hokje hebben iets van haarzelf, zegt Khayame. Anouar de gewetensstrijd, Kim de uiterlijke schijn van vanzelfsprekend succes. De advocate met haar naam etaleert haar strijdlustigheid. „Als je wilt overleven, moet je vechten, is mij bijgebracht door mijn ouders. Die hebben elk op hun manier een heftig leven gehad. Mijn vader kwam hier als politiek vluchteling. En mijn moeder is voor een groot deel opgevoed door Ima Spanjaard, die vier jaar Auschwitz heeft overleefd. Mijn tweede naam is ook Ima. Als oma Ima soep maakte zei ze: ‘Als we in het kamp soep kregen, moest je vragen om het dikke stuk onderin, anders had je geen eten en ging je dood.’ En ze vertelde verhalen over hoe je overleefde door kunst. Die drive heb ik wel meegekregen, ook via mijn moeder. Dus ik heb nooit het gevoel gehad dat het leven mij ging toelachen.”

Hard werken was het devies. Twee studies doen: Khayame deed ooit verloskunde én epidemiologie. „In De Hokje vertegenwoordigt Dunya het deel in mij dat denkt: ‘Hoezo ga je de toneelschool doen? Wat dragen die mensen bij?’ Dat laat ik haar ook zeggen: ‘Ik weet: Ik moet mezelf kunnen verdedigen. Ik moet weten wat mijn rechten zijn en ze bestuderen, anders heb ik geen rechten. Dus of al die luxe kindjes met hun theateropleiding even hun woke bek kunnen houden.’ Zij weet dat ze niet kan vertrouwen op een vangnet.”

Toch koos ze voor theater. „Maar ik vind het een ingewikkeld vak. Ik heb er een haat-liefdeverhouding mee. Het is een afhankelijk vak en het is een vak waarin we soms niet zo aardig zijn voor elkaar, met een incrowd en een outcrowd. En ik hoor bij de outcrowd.” Ze lacht er hartelijk bij. „Maar dat is een positie waarin ik me prima thuis voel.”

De Hokje door Theater Bellevue / Dunya Khayame / Tim Kamps. Tournee t/m 13 maart. Inl: theaterbellevue.nl