Films in India moeten hindoes als goeieriken tonen en moslims als slechteriken

Bollywood Netflix India ligt onder vuur van hindoenationalisten voor het „kwetsen van religieuze sentimenten”. Onlangs moest Bollywood het al flink ontgelden. „Er is een cultuuroorlog gaande.”

Beeld uit A Suitable Boy, waarin een moslimjongen een hindoemeisje kust.
Beeld uit A Suitable Boy, waarin een moslimjongen een hindoemeisje kust. Foto Taha Ahmad/Neflix

Een onschuldige kus. Voor de gemiddelde kijker van de onlangs op Netflix verschenen verfilming van Vikram Seths A Suitable Boy was het hoogstens de onhandigheid waarmee de jonge geliefden Kabir en Lata elkaar zoenden die opviel. Maar in India heeft de bewuste scène de online streamingsdienst op ramkoers gebracht met hindoenationalisten van premier Modi’s Bharatiya Janata Partij. Wat zij zagen: een moslimjongen die een hindoemeisje kust voor een hindoetempel.

„In mijn ogen is hier niets suitable, geschikts aan”, zei bijvoorbeeld minister van Binnenlandse Zaken in de deelstaat Madhya Pradesh tegen journalisten. Vervolgens liet hij een politie-onderzoek naar twee seniore medewerkers van Netflix India instellen voor het „kwetsen van religieuze gevoelens”, een vergrijp waar in India een gevangenisstraf tot drie jaar op staat. Anderen riepen op sociale media op Netflix te boycotten zolang de gewraakte scène niet is verwijderd.

Dood acteur

De controverse komt op een moment dat de Indiase filmindustrie nog bijkomt van een storm waarvan zijzelf de afgelopen maanden het middelpunt was. Aanleiding toen was de dood van Sushant Singh Rajput, een jonge Bollywood-acteur die gekweld door depressies zichzelf in juni van het leven beroofde. In nieuwsbulletins ontaardde die tragedie al snel in een hetze waarin niet alleen Rajputs vriendin, maar vrijwel heel de industrie werd meegesleept.

In de aanval waren ook toen de BJP en aan hen getrouwe televisiezenders. Die schilderden Bollywood op primetime af als een corrupte bende, gedomineerd door nepotisme en ‘drugssyndicaten’ waaraan Rajput ten prooi was gevallen. „Het ging hen nooit om hem, niet echt”, zegt Ira Bhashkar, professor in Filmstudies aan de gerenommeerde Jawaharlal Nehru universiteit in New Delhi. „Er is een cultuuroorlog gaande en Bollywood zit daarin gevangen.”

2 miljard bioscoopkaartjes

Het is moeilijk de populariteit van film in India te overdrijven. Voor corona werden er jaarlijks meer dan twee miljard bioscoopkaartjes verkocht, meer dan in welk ander land dan ook. Vrijwel iedere regio heeft zijn eigen industrie - van het zuidelijke Tollywood tot Jollywood in het oosten – maar geen enkel is zo bekend en zo geliefd als het in Mumbai gecentreerde Bollywood. De Hindi-gesproken films die hier vandaan komen, domineren tot ver buiten India het witte scherm.

Lees ook: Hindoenationalisten willen zware straf voor ‘gedwongen’ bekeringen bruiden

Het maakt Bollywood tot een machtig wapen, dat Modi volgens deskundigen als geen ander in zijn voordeel probeert te gebruiken. Maar daarbij is er een probleem: „Bollywood staat voor alles waar deze regering niet voor staat”, zegt Bhashkar. „Het is een ontzettend diverse industrie waarin het niet uitmaakt wat je kaste, klasse of religie is. Veel van de grootste sterren zijn moslim, net als regisseurs en scenaristen. Dat gaat in tegen de culturele agenda van hindoenationalisten.”

Het knelt vooral bij de in Bollywood niet ongewone weergaven van liefdesrelaties tussen hindoes en moslims. Zo werd lang voor A Suitable Boy ook de film Kedernath het mikpunt van felle boycotcampagnes van BJP-politici. Die namen toen nog aanstoot aan wijlen Sushant Singh Rajput. Met zijn hoofdrol als moslim die verliefd werd op de dochter van een hindoepriester zou Rajput namelijk de gevoelens van hindoes hebben gekwetst en het fenomeen ‘love jihad’ gepromoot.

Die term, die een plot veronderstelt waarin moslims hindoevrouwen onder valse voorwendselen proberen te bekeren, gebruikt de BJP vaker. Ook A Suitable Boy, een serie die oorspronkelijk door de BBC werd gemaakt, zou deze „gevaarlijke praktijk” aanmoedigen. Het blijft daarbij niet bij het witte scherm: Madhya Pradesh kondigde onlangs net als twee andere deelstaten waar de BJP ook lokaal regeert aan ‘love jihad’ bij wet te willen verbieden. Het eerste voorstel ligt al klaar.

„De regering wil films die hún stem vertolken”, zegt filmcriticus Shubhra Gupta. „Waarin India’s glorieuze verleden wordt verheerlijkt en hindoes de goeieriken zijn en moslims de slechteriken. Als onderwerpen niet in lijn zijn met wat zij willen, dan ben je de vijand.” Of als je het waagt je uit te spreken, zoals superster Shah Rukh Khan deed. Toen hij in 2015 zijn zorgen uitte over de groeiende intolerantie in India, noemde een hooggeplaatste BJP-politicus dat „terroristentaal”.

Dit alles heeft tot een enorme mate van zelfcensuur geleid, zegt mediadeskundige Vanita Kohli-Khandekar. „Producenten krijgen duidelijke opdrachten van filmstudio’s om ‘geen problemen’ te creëren.” Daarbij speelt volgens Kohli-Khandekar mee dat in tegenstelling tot de molochen van Hollywood de Indiase filmindustrie veel meer versnipperd is. „Dit zijn allemaal kleine schrijvers, regisseurs. Niemand zit te wachten op gedoe. Dus blijven ze van gevoelige thema’s af.”

Demonisering

Gaandeweg is zo een tweespalt in Bollywood ontstaan, met makers die openlijk sympathiseren met Modi en zijn regering en films produceren die dit ook uitdragen. Van een biopic over de premier zelf - die vlak voor de landelijke verkiezingen zou verschijnen – tot de nationalistische blockbuster Uri, over de precisieaanvallen op Pakistaanse militanten waartoe Modi in 2016 bevel gaf. Deskundigen wijzen er ook op dat moslims in deze films vaak worden gedemoniseerd.

Lees ook: Film hindoekoningin verdeelt India

Tegelijkertijd groeide ook de tegenstand. Toen India vorig jaar in de ban was van massale protesten tegen een volgens velen discriminerende nieuwe burgerschapswet, sloot een golf van acteurs, producenten en regisseurs zich bij de demonstranten aan. Padukone, één van India’s grootste actrices, stond in januari zwijgend naast de linkse studentenleider van JNU in Delhi, nadat hun campus was aangevallen door leden van een studentenorganisatie gelieerd aan de BJP.

Onlangs moest onder meer Padukone zich bij de politie melden, omdat haar naam na Rajputs dood naar boven was gekomen in een onderzoek naar vermeende drugshandel binnen Bollywood. „Het doel was duidelijk de reputatie te besmeuren van mensen die kritisch zijn op de regering”, zegt filmcriticus Gupta. Onlangs sloegen ruim dertig van Bollywoods grootste sterren en productiehuizen terug met een smaadzaak tegen de rechtse tv-zenders die deze aantijgingen bleven voeden.

Netflix is pas sinds 2016 in India aanwezig. Het bedrijf wil desgevraagd geen commentaar geven op de kwestie, maar achter de schermen groeit de vrees dat dit pas het begin is: sinds een maand vallen online streamingdiensten in India onder hetzelfde censuurbeleid als traditionele media. Ook de makers van A Suitable Boy – op Netflix omschreven als een verhaal over een „botsing tussen traditie en moderniteit” – houden zich stil. En de kus? Die is gewoon te zien. Nog wel.